Adana Adıyaman Afyon Ağrı Aksaray Amasya Ankara Antalya Ardahan Artvin Aydın Balıkesir Bartın Batman Bayburt Bilecik Bingöl Bitlis Bolu Burdur Bursa Çanakkale Çankırı Çorum Denizli Diyarbakır Düzce Edirne Elazığ Erzincan Erzurum Eskişehir Gaziantep Giresun Gümüşhane Hakkari Hatay Iğdır Isparta İstanbul İzmir K.Maraş Karabük Karaman Kars Kastamonu Kayseri Kırıkkale Kırklareli Kırşehir Kilis Kocaeli Konya Kütahya Malatya Manisa Mardin Mersin Muğla Muş Nevşehir Niğde Ordu Osmaniye Rize Sakarya Samsun Siirt Sinop Sivas Şanlıurfa Şırnak Tekirdağ Tokat Trabzon Tunceli Uşak Van Yalova Yozgat Zonguldak
İstanbul 22°C
Açık
İstanbul
22°C
Açık
Paz 23°C
Pts 24°C
Sal 23°C
Çar 20°C

İstiska Namazı Bölümü – Sünen-i Ebu Davud

İstiska Namazı Bölümü – Sünen-i Ebu Davud

İstiska Namazı Bölümü – Sünen-i Ebu Davud

İSTİSKÂ (YAĞMUR İSTEME) NAMAZI BÖLÜMÜ[1]

  1. (İstiska — Yağmur İsteme — Namazı)
  2. …Abbâd b. Temîm, amcası (Abdullah b. Zeyd b. Âsim -r.a.-)Man rivayet ettiğine göre; Resûlullah (s.a.) ashabı ile birlikte (mu­sallaya) yağmur duasına çıkıp onlara iki rekat namaz kıldırdı. Bu rekatlerde kıbleye karşı durdu açıktan okudu, ridâsını ters çevirdi. Ellerini kaldırıp duâ etti ve yağmur istedi.[2]

Açıklama

Tirmizî bu babda İbn Abbâs, Ebû Hüreyre, Enes ve Ebu’l-Lahm (r.anhüm)’den de hadis rivayet edildiğini söyleyip Abdullah b. Zeyd’in (üzerinde durduğumuz) hadisi için “Hasen – sahih” der.

İstiskâ: “Su istemek” demektir. İhtiyaçları olan suyu bulamayanların geniş alanlara çıkıp duâ ve tazarru’da bulunarak Cenab-i Allah’tan yağmur niyaz etmelerine istiskâ (yağmur isteme duası) bu niyaz esnasında kılınan na­maza da istiskâ namazı denir.

Yağmur duasının meşru oluşunda bütün âlimler müttefiktir. Bunun meş-rûiyyeti, Kitab ve Sünneti ile sabittir. Üzerinde durduğumuz hadisler, bu sü-butun sünnetten; “Ey kavmim! Rabbinizden bağışlamasını dileyin, sonra da tevbe edin ki si­ze semadan bol bol yağmur göndersin.”[3] âyet-i kerimesi ile “Dedim ki, Rabbinizden bağışlanma dileyin doğrusu O çok bağışlayandır. Size gökten bol bol indirsin”[4] âyeti kitaptan delilidir.

Bu âyet-i kerimelerde bahsedilen Peygamberler Nûh ve Hûd aleyhisse-lâm’lardır, dua ve istiğfar konusundaki tavsiyeleri de kendi ümmetlerine yö­nelik ise de, Allah’ın ve Resulünün bunu red etmemesi, onlara ait olan hükmün bizim için de geçerli olmasını gerektirir.

Bu âyetler yağmur duasının eski ümmetlerde de meşru olduğunu gös­termektedir. Ahmed b. Hanbel ve Hâkim’ in Ebû Hureyre’den naklettikleri şu haber, Hz. Süleyman’ın yağmur duasına çıktığını göstermektedir: Resû-lüllah (s.a.) şöyle buyurdu: “Süleyman (a.s.) yağmur duasına çıkmıştı. Bir karınca sırt üstü yatarak ayaklarını semâya kaldırmış, Ya Rabbi! Biz senin yaratıklarından biriyiz. Senin suyuna muhtacız, diye duâ ediyordu. Bunun üzerine Hz. Süleyman yanındakilere, şüphesiz sizler başkasının duası sebe­biyle sulandınız” dedi.

İbn Asâkir’in şu rivayeti de İslâm’ın zuhurundan önce yağmur duası­nın Mekkeliler tarafından yapıldığını göstermektedir. Mekkeliler kıtlığa düş­müşlerdi ve Ebü Tâlib’e gelerek; “Ya Ebâ Talib! Şu vadiye kıtlık geldi. Çoluk çocuk kuraklıkta kaldı, gel bir yağmur duası yapıver” demişler. Bunun üze­rine Ebû Tâlib yanında üzerinde kara bir bulut açılmış güneş gibi bir çocuk (yani Hz. Peygamber) ve onun etrafında başka çocuklar olduğu halde, yağmur duasına çıkmış. Çocuğu atarak sırtını Kabe’ye yaslanmış ve parmağını çocuğa dokundurmuş, işte bu esnada hiçbir bulut bulunmayan gökyüzünde sağdan soldan gelen bulutlar toplanmış ve gittikçe çoğalmış, sonunda öyle bol bir yağmur yağmış ki, vadiler dolup taşmış her taraf bolluk içinde kal­mıştır.”

Yukarıda da ifâde edildiği gibi yağmur duasının meşruiyetinde bütün ulemâ müttefiktir. Bu konudaki âyet ve hadislerin hepsinde müşterek olan nokta, istiğfar ve Allah’a hamd-ü sena ve duanın mevcut olmasıdır. Üzerin­de durduğumuz hadis ve diğer bazı rivayetler yağmur duası namazının da meşru’ olduğunu göstermektedir. Ulemânın cumhuru istiskâ namazının meşru olduğu görüşündedir. Nevevî, Ebû Hanife rahimehüllah’dan başka hiç kim­senin buna muhalif olmadığını söyler. Aynî ise, bunun sahih olmadığını İb­rahim en-Nehaî’nin de İmam-ı Azam’ın görüşünde olduğunu bildirir.

Hanefi fıkıh kitablarının, İmam-ı Azam’ın bu konudaki görüşü hak­kında naklettikleri şeyler birlik arzetmemektedir.

Bunlardan bazıları, imamın cemaatle istiska namazının sünnet olduğu­nu kabul etmediğini, ama onun meşruiyetine de itirazı olmadığını söylerler. Meselâ bu mezhebin önde gelen fıkıh kitablarından Hidâye’de şöyle denil­mektedir: “Ebû Hanife rahimehullah dedi ki: istiskâda cemaatle kılınan, sün­net bir namaz yoktur. Ama insanlar teker teker kılarlarsa bu caizdir. İstiskâ duâ ve istiğfardan ibarettir. Allahu Teâlâ’nın: “Rabbinizden af dileyin, çünkü o çok bağışlayıcıdır, dedim”[5] meâlindeki âyet-i kerime buna delildir. Resûlullah (s.a.)’den de namaz kıldığı rivayet edilme­miştir.”

İbnu’l-Hümâm, Hidâye sahibinin bu sözüne “sahih değil” diye karşı çıkmanın doğru olmayacağını, çünkü yukarıdaki ibarenin hemen altında ima­mın iki rekat namaz kılınacağı görüşünde olan Sahibeynin delilleri olarak Resûlullah (s.a.)’m bayram namazı gibi iki rekat namaz kıldığının beyan edil­diğini söyler. Hidâye sahibinin beyânına göre, İmam-ı Azam’ın Resûluüah’ın istiskâ namazı kıldığına delâlet eden haberlere itibar etmeyişinin sebebi şu­dur: “Hz. Peygamberin birşeyi bazan yapıp bazan terk etmesi ile o şeyin sün­net oluşu sabit olmaz.” Sünnet, Hz. Peygamber’in devamlı olarak yaptığı şeydir. İmam-ı Azam Resulüllah’ın bazan bu namazı kıldığını göz önüne ala­rak, mutlak olarak “yasak” dememiş onun sünnet olmadığını söylemiştir.

Hanefi kitaplarından bazılarında ise, Ebû Hanife’nin istiska namazı­nın cemaatle kılınmasının meşru olmadığını söylediği belirtilmektedir.

Bedâiu’s-sanai bu nakli yapanlardandır. Bu kitabta şöyle denilmektedir:

“İstiska namazına gelince, Ebû Hanife’den yapılan rivayetin zahirine göre istiskâda namaz yoktur. O duadan ibarettir. “İstiskâda namaz yoktur”

ifadesinden murad, cemaatle namazdır. Yani istiskâda cemaatle namaz yok­tur, demektir. Ebû Yûsuf dan yapılan şu rivayet, bunu göstermektedir. Ebû Yûsuf der ki: Ebû Hanife’ye istiskâda namaz var mı? Yoksa o belli bir dua­dan mı ibarettir? diye sordum. “Cemaatle namaz yok, fakat dua ve istiğfar­dır. Ama eğer tek tek namaz kılarlarsa bunda beis yoktur” dedi.

Peygamber (s.a.), Hz. Ömer ve Hz, Ali’nin yağmur duasına çıkıp fakat namaz kılmadıklarını bildiren rivayetler İmam-i Azam’ın görüşüne delil olarak zikredilir.

Yağmur duası namazının sünnet oluşunu kabul edenlere göre, bu na­mazla ilgili bazı esaslar vardır. Buhârî Şârihi Aynî’nin bu konuda yazdıkla­rının özeti aşağıdadır:

  1. Yağmur duasında hutbe de vardır ve bu hutbe namazdan önce irad edilir. Bu mesele Yahya b. Saîd’in rivayetinde zikredildiği gibi Ebû Davud’­un Hz. Âişe’den rivayet ettiği hadisden de anlaşılmaktadır.[6]

Ahmed b. Hanbel’in yaptığı bir rivayette ise, namazın hutbeden önce olduğu ifâde edilmektedir. Bu zıd rivayetlerin arasını bulmak için birincisi, cevaza hamledilmiş; müstehab olanın ise, önce namaz kılmak olduğuna hük-medilmiştir.

  1. Yağmur duası namazı iki rekattir. Bu konuda Ebû Dâvûd, îbn Abbâs (r.anhumâ)’dan bir hadis rivayet etmiştir. Bu hadiste Efendimizin istis-ka namazını iki rekat kıldığı bildirilmiştir.[7]

Hattâbî “bu hadis bayram namazlarında olduğu gibi tekbir getirilmesi gereğine delildir. Şafiî, İbnu’l-Müseyyeb, Ömer b. Abdilaziz ve Mekhûl bu görüştedir. İmam Mâlik ise, bu namazın, diğer namazlardan farkı olmadı­ğını, bayram tekbirleri gibi tekbir alınmayacağını söyler” demektedir. Ay­nî, Ahmed b. Hanbel’in, bir rivayete göre evvelki görüşte, Sevrî, Evzâî, İshâk, Hanefîlerden Ebû Yusuf ve Muhammed’in bir rivayete göre de Ahmed b. Hanbel’in ikinci görüşte olduklarını ilâve eder.

  1. İstiskâ, namazı bayram namazı vaktinde kılınır. Ancak ulemâ bunda müttefik değildir. İmam Mâlik ve Ebû Sevr’e göre, istiska namazına bay­ram namazına çıkıldığı gibi çıkılır. İbnu’l-Münzir ve İbn Abdilberr’in nakil­lerine göre, İmam Şafiî de bu görüştedir. Bazılarının nakline göre ise, Şafiî istiska namazı için muayyen bir vaktin olmadığı görüşündedir. Nevevî, ule­mânın çoğunluğunun buna kail olduğunu söyler.
  2. İstiska namazında da bayram namazlarında olduğu gibi Fatiha’dan sonra Kâf ve İnşikâk ya da A’Iâ ile Gâşiye sûrelerinin okunması efdaldir.

Bu söylenilen, işin efdal olanıdır. Yoksa başka sûreler okunarak -hatta Şafiî’ye göre sadece Fatiha ile de- istiska namazı kılınabilir.

  1. İstiska namazında kıraat cehrî (aşikâre)dir.Tirmizî’nin rivayet ettiği Abdullah b. Zeyd hadisinde Hz. Peygamber’in açıktan okuduğu bildiril­mektedir”.

Hanefîlerden Ebû Yûsuf, “Bu konuda duyduğum hadislerin en güzeli­ne göre yağmur duasında imam iki rekât namaz kıldıracak ve sûreleri açık­tan okuyacaktır. Namazdan sonra kıbleye dönecek, fakat minbere çıkmadan ayakta duracak, eğri bir şeye dayanacak ve iki hutbe okuyacaktır” demiştir. Onun “bir hutbe okur” dediği de nakledilir.

İmam Muhammed’e göre namazdan sonra iki hutbe okunur ve hutbe­lerin arası birbirinden ayrılır. Bu, aynı zamanda Şafiî’nin görüşüdür.

Buraya kadar söylediklerimizi Aynî’den özetleyerek naklettik. Hz. Pey-gamber’in yağmur duasında okuduğu duanın metni 1173 no’lu hadiste gele­cektir.[8]

Bazı Hükümler

  1. Hz.Peygamber, yağmur duası için boş bir araziye çıkmıştır. Bu, yağmur duasının meşruıyyetını gösterir.
  2. Yağmur duasında iki rekat namaz kılmak meşrudur. Bu, cumhura göre sünnettir.
  3. İstiska namazında kıraat açıktandır.
  4. Yağmur duasında, ceket, pardesü ve cübbe gibi elbiselerin ters çev­rilmesi meşrudur. Bu çevirişin keyfiyeti ulemâ arasında ihtilaflıdır.

İmam Şafiî’ye göre, elbisenin yukarısı aşağıya, aşağısı da yukarıya geti­rilir. Ayrıca sağ tarafı sol omuza, sol tarafı da sağ omuza koymaya çalışılır.

Hanefilere göre, elbise dört köşe ise üst kısmı aşağıya getirilir. Müdevver olursa sol taraf sağ omuza, sağ taraf da sol omuza getirilir.

Elbiseyi ters çevirmekteki hikmet, şekli değiştirerek, uğur kazanma umu­dudur, denilmiştir. İbnu’l-Arabî, Muhammed b. Ali’nin elbiseyi ters* çevir­menin kıtlığın değişmesi için meşru olduğunu söylediğini nakletmiş fakat, Kadı Ebû Bekir bunu kabul etmeyerek, “Bu kulu ile Rabbi arasında bir işa­rettir…” demiştir.[9]

  1. …Abbâd b. Temîm el-Mâzinî’den rivayet edildiğine göre; ashâbdan olan amcasını şöyle derken işitmiş:

Bir gün Resûluüah (s.a.) yağmur duasına çıktı. Allah (c,c.)’a duâ eder(ken), insanlara sırtını çevirerek -Süleyman b. Davud’un dedi(ğine göre), kıbleye döndü- elbisesini ters çevirdi. Sonra da iki rekat namaz kıldı.[10]

Îbn Ebi Zi’b(rivayetinde) “Resûlullah bu rekatlarde okudu” de­di. Îbnu’s-Serh de (İbn Ebi Zi’b’in bununla) “açıktan okumayı” kast ettiğini ilâve etti.[11]

Açıklama

Hadisin senedine bakıldığı takdirde râvîlerin bazı tabakalarda birden fazla olduğu görülür. Bu durum, hadisin naklinde bazı farklılıkların ortaya çıkmasına sebeb olmuştur. Metindeki “kıbleye döndü” cümlesi müellifin şeyhlerinden Süleyman b. Davud’un rivayetinde olduğu hal­de, Îbnu’s-Serh’in rivayetinde yer almamıştır. Hadisi îbn Şihâb’dan duyan râvîlerden Yûnus, H’z. Peygamberin istiska duâsındaki namazda birşey oku­duğuna dair hiçbir nakilde bulunmamış: İbn Ebî Zi’b ise, Efendimizin na­mazda okuduğunu haber vermiştir. tbnu’s-Serh bu kıraatin cehri olduğunu söylemiştir.

Hadis-i şerifin Müslim’deki rivayetinde de kıraatten hiç söz edilmemek­tedir. Geride kalan kısımda, oradaki ifadelerle, Ebü Dâvûd’daki ifadeler ara­sında pek fark göze çarpmamaktadır.

Hz. Peygamber’in dua ederken sırtını insanlara döndü,meşine sebep kıb­leyi önüne alma arzusudur. Anlaşıldığına göre Efendimizin durduğu yer, ce­maatle kıblenin arasına düşüyordu. Onun için Resûlullah namazda olduğu gibi sırtını cemaate çevirmek zorunda kaldı. Hadiste “sırtını cemaate verdi” ifâdesinin yanında, “kıbleye döndü” sözünün zaid olduğu hatıra gelebilir. Ama İbn Hacer’in beyânına göre, bunlar arasında fark vardır. Sırtım cema­ate verdiği halde, tam kıbleye yönelmemesi bunun için de yönünü biraz da­ha çevirmiş olması muhtemeldir. Hz. Peygamberin bu hareketi, duâ esnasında kıbleye karşı durmanın sünnet olduğunu gösterir.

Metinde de görüldüğü üzere, bu rivâyetde Fahr-i Kâinat Efendimizin çıktığı bir yağmur duasında duanın yanı sıra elbisesini ters çevirdiği ve iki rek’at namaz kıldığı haber verilmektedir. Bu hususlar hakkında bir önceki hadiste yeterli bilgi verilmiştir. Ancak yukarıdaki rivayette önce namaz da­ha sonra da dua zikredilmişti. Burada ise, Efendimizin evvelâ dua edip son­ra namaz kıldıkları beyân edilmektedir. Fakat bu farklılık hadisler arasında bir tezat olduğunu göstermez. Çünkü Resûlullah’m birden çok yağmur dua­sına çıkıp her iki rivayette belirtilen şekilleri uygulamış olması mümkündür.[12]

Bazı Hükümler

  1. Yağmur duası sırtın cemaate dönük olmasını gerektirse bile, kıbleye dönmek sünnettir.
  2. Yağmur duasında üste giyilen elbiseyi ters çevirmek meşrudur.
  3. Yağmur duasında iki rekatlik bir namaz kılınır. Bu konu bir öneki hadiste açıklanmıştır.
  4. Yağmur duası namazında kıraat vardır ve bu cehrî (açıktan)dır.[13]
  5. …(Muhammed b. Velîd) ez-Zübeydî, bu (önce geçen) ha­disi, Muhammed b. Müslim’den aynı senedle rivayet etmiş, namazı (Resûlullah’m namaz kıldığını) zikretmemiştir. (Zübeydî rivayetinde) şöyle dedi:

Resûlullah (s.a.) ridâsını çevirip, sağ tarafını sol omuzu üzeri­ne, sol tarafını da sağ omuzu üzerine koydu. Sonra azîz ve celîl olan Allah’a dua etti.[14]

Açıklama

Hadis metninde izaha muhtaç iki kelime göze çarpmaktadır. ‘İtâf: Hattâbî’nin ifâdesine göre, haddi zâtında ridâ demektir. Aynı mânâya gelen iki kelimenin birbirine izafesi uygun olmadığı hal­de, burada da izafenin mevcut olduğu görülmektedir. Buna sebeb itâf ile ridânın bir yanının kastedilmiş olmasıdır. “İtaf” kelimesinin izafe edildiği zamirin Resûlullah’a ait olması caiz olduğu gibi, ridâya râcî olması da caiz­dir, yukarıya aldığımız izahtan Hattâbî’nin birinci görüşü benimsediği anla­şılmaktadır.

Atik: Aslında omuz ile boyun arasındaki kısımdır. Türkçe de bu uzvun ayrı bir ismi olmadığı için, (omuz) diye terceme edilmiştir.

Bu rivayette elbisenin ters çevrilmesinin gereğine ilâveten, bu çevirme­nin nasıl yapılacağına da temas edilmektedir. Bu konu, üzerinde durduğu­muz babın ilk hadiste açıklanmıştır. Oraya müracaat edilmelidir.

Bu rivayette namazın anılmaması, “yağmur duasında namaz yoktur” diyen Ebû Hanife’nin görüşüne delildir.[15]

  1. …Abdullah b. Zeyd (r.a.) den; demiştir ki:

Resûlullah (s.a.) üzerinde Hamîsa denilen siyah elbisesi olduğu halde yağmur duasına çıktı. Resûlullah (önce) elbisesinin aşağısını yu­karıya koymak istedi. Fakat ağır gelince, sağ tarafını sol, sol tarafını da sağ omuzu üzerine koydu.[16]

Açıklama

Hamîsa: Kare biçiminde yün veya başka bir şeyden dokunmuş iki tarafında iki işaret olan bir elbisedir. Bazıları bunu siyah renkli olarak da kayıtlarlar.

Rivayetten anlaşıldığına göre, Nebiyy-i Zişan Efendimiz çıkmış olduğu bir yağmur duasında elbisesini alt üst etmek: yâni, alt ucunu yukarıya, üst ucunu da aşağıya almak istemiştir. Fakat elbisenin ağır olması dolayısıyla bu iş kendisine zor gelince, ondan vazgeçmiş bunun yerine sağ tarafı sol omuz üzerine, sol tarafı da sağ omuz üzerine gelecek şekilde omuzlan üzerine at­mıştır.

Diyebiliriz ki, bu hâdisenin sonucu olarak yağmur duasına çıkıldığında imkân varsa, ceket, cübbe vs. gibi bedenin ust kısmına giyilen elbiselerin aşa­ğısını yukarı getirmek suretiyle mümkün değilse, sağı sol solu da sağ omuz üzerine gelebilecek şekilde çevirmek sünnettir.[17]

  1. …İshak b. Abdullah b. Kinâne’den; demiştir ki:

Velid b. Utbe -Osman’ın dediğine göre Velid b. Ukbe- Medine valisi iken, beni Resûlullah (s.a.)’in yağmur duasında (kıldığı) nama­zını sormam için İbn Abbâs (r.anhumâ)’a gönderdi. (Gidib İbn Abbâs’a sordum) o da şöyle dedi:

Resûlullah (s.a.) iş (eski) elbisesini giymiş, mütevâzı bir vaziyet­te tezarru içinde musallaya kadar geldi. -Osman, “Minberin üzerine çıktı” cümlesini ilâve etti- sizin şu hutbeniz gibi hutbe okumadı. Fa­kat dua, tazarru ve tekbire devam etti. Sonra bayramda kıldığı gibi iki rekat namaz kıldı.[18]

Ebû Dâvûd dedi ki: Seneddeki (İshâk b. Abdullah’ın söylediği) ifâdesi, NufeylVye aittir. Doğrusu îbn Ukbe değil, İbn Utbe’dir.[19]

Açıklama

Bu hadis hakkında Tirmizî, “hasen-sahih” demektedir.Müellif Ebû Dâvûd bu hadisi iki ayrı üstaddan dinlemiştir. Bunlar Nüfeylî ve Osman b. Ebî Şeybe’dir.

Râvî Hişâm b. İshak’ı İbn Abbâs’a gönderen Medine valisinin adım Os­man b. Ebî Şeybe, Velid b. Utbe; Nüfeylî ise’Velîd b. Ukbe olarak haber vermiştir. Rivayetin sonundaki talikte Ebû Dâvûd bunlardan birincisini doğru bulduğunu belirtmiştir.

Metinde bir farklılık daha göze çarpmaktadır: Osman b. Ebî Şeybe’nin rivayetinde, Hz. Peygamber’in musallaya vardıktan sonra minbere çıktığı bildirildiği halde, Nüfeylî’nin haberinde bu ifâde yer almamıştır. Hadisin geri kalan kısmında râvîlerin müttefik oldukları anlaşılmaktadır.

Rivayette bahsedilen hadise, İbn Cerîr’in Târihü’I-İmeın ve’1-Mülûk adındaki eserinde belirttiğine göre, Hicrî 58 tarihinde vuku bulmuştur. Muâviye bu sene, Mervân’ı Medine valiliğinden alıp yerine Velid b. Utbe’yi ta­yin etmiştir.

İbn Abbâs’ın bildirdiğine göre, Hz.Peygamber yağmur duasına gider­ken eski elbiselerini giymiş, gayet mütevâzi Cenab-ı Hakk’a devamlı yalva­ran bir vaziyet almış, her haliyle kulun Allah’a karşı olan acz ve ihtiyâcını göstermek istemiştir. Gerçi Resûlullah hayatının her safhasında mütevazı idi. Rabbine karşı olan fakrini ifâde ederdi. Fakat müslümanların içine düştük­leri kıtlık ve kuraklık felâketinden çıkmalarına sebeb olarak rahmetin inme­sini istemek için Allah’ın huzuruna çıkarken kendisine müstağni havası vermemiş aksine muhtaç olduğunu her haliyle ortaya koymuştur.

Gayr-i müslim garb kaynaklara dayanarak, İslâmî kültüre kat’iyyen değer vermeyen, pozitif ilimlerin tesirinde kalarak yağmurun oluşmasındaki tabi­at olaylarını göz önüne alıp yağmur duâsıyla istihza edenler çıkabilir. Tabiî bu, Allah’ı bilmemenin, onun gücünü takdir edememenin, hatta tabiat kanunlarını koyanın O olduğundan gafil bulunmanın dolayısıyle duâ mefhu­mundan habersiz olmanın sonucudur. Mevzumuz, Allah’ın varlığını isbat veya duanın lüzumunu isbat olmadığı için bu mesele üzerinde durmuyoruz.

Haberde Hz. Peygamberin hitâbda bulunmadığı, bunun yerine bol bol duâ edip yalvardığı, Rabbine nazlanıp ondan niyazda bulunduğu, arkasın­dan da kendisinden hacet istenilen varlığın büyüklüğüne işâreten tekbir ge­tirdiği bildirilmektedir. Yine haberin devamında fahr-i kâinat Efendimizin aynen bayram namazı gibi iki rekat namaz kıldırdığı bildirilmektedir.

Şâfiîler bu ifadeyi gözönüne alarak istiska namazında da bayram na­mazında olduğu gibi yedisi birinci, beşi de ikinci rekatte olmak üzere on iki defa tekbir alınacağını söylemişlerdir.

İstiska namazını meşru gören diğer âlimlere göre, bu namazda tekbir yoktur. Burada istiska namazının bayram namazına benzetilmesi, rekat adedi ve kıraatinin aşikâre olması yönündendir.

Şâfiîlerin görüşünü takviye eden, Hâkim ve Dârekutnî’nin rivayetini de cumhur zayıf addetmişler ve delil olmayacağına hükmetmişlerdir. Delilleri Muhammed b. Abdilaziz’în metruk oluşudur.

Yukarıda haber metninin istiska (yağmur duasm)da hutbenin olmadı­ğına delâlet ettiğini söylemiştik. Ancak bu konu ihtilaflıdır. İmam-ı Azam hutbenin, cemaatle namaza bağlı olduğunu söyleyerek yağmur duasında hutbe olmadığını söyler. İmam-ı Azam’a göre yağmur duasında namazın mesnûn olmadığına daha önce temas edilmişti.

İmam Muhammed’e göre bu namazda iki hutbe vardır ve aralarında otu­rulur. Ebû Yûsuf’a göre imam bir tek hutbe okur.

Bu hutbenin yeri de ihtilâfa konu olan meselelerdendir. İbn Hacer Fethu’I-Bârî’de Abdullah b. Zeyd hadisinin şerhinde şöyle der: “Bununla yağmur duasında hutbenin namazdan önce olduğuna delil getirilmiştir. Âişe ve İbn Abbâs hadislerinin gereği de budur. Fakat Ahmed b. Hanbel’in Ab­dullah b. Zeyd’den yaptığı rivayette Resülullah’ın hutbeden önce namaza baş­ladığı açıkça ifade edilmişti. Ebû Hiıreyre’nîn İbn Mâce’deki hadisi de böyledir. Orada Ebû Hüreyre, “Resûlullah bize ezansız ve kametsiz iki re­kat namaz kıldırdı” demiştir. Mâlikî ve Şâfiîler, ikinciyi (hutbenin namaz­dan sonra olduğunu) tercih etmişlerdir. Ahmed b. Hanbel’in de aynı görüşte olduğu nakledilir.”

Hanefîlere göre önce namaz kılınır sonra insanlara doğru dönülüp hut­be okunur. Hutbe bitince de imam sırtı insanlara, yönü kıble istikametine gelecek şekilde durur ve istiska duasını yapar. Bu esnada cemaat oturmuş ve yönlerini kıbleye dönmüşlerdir. Tabiî söylediklerimiz, Ebû Yusuf ve Muhammed’in görüşlerine göredir. Çünkü İmam-ı Azam’a göre yağmur dua­sında ne hutbe ne de namaz vardır.[20]

Bazı Hükümler

  1. Yağmur duasına çıkarken eski elbiseler giyilip açındırır bir vazıyet alınmalıdır.
  2. Bol bol dua ve tazarru’ da bulunulmalı, tekbir getirilmelidir.
  3. İki rekat namaz kılınmalı ve bu namazda kıraat cehrî olmalıdır.[21]

(İmam) Yağmur Duasına Çıktığı Zaman Elbisesini Ne Zaman Çevirir[22]

  1. …Abdullah b. Zeyd (r.a.)’in haber verdiğine göre; Resûlullah (s.a.) yağmur duası için musallaya çıktı, duâ etmek isteyince kıb­leye döndü sonra da ridâsım ters çevirdi.[23]
  2. …Abdullah b. Zeyd el-Mâzinî şöyle der: Resûlullah (s.a.) musallaya çıkıp yağmur duası yaptı. Kıbleye döndüğü zaman ridâ (cübbe)sini ters çevirdi.[24]

Açıklama

Hadis-i şerifin Buhârî’deki rivayetinde, “Nebî(s.a.)yağmur duası yapıp elbisesini ters çevirdi” denilmektedir. İbn Hacer bu rivayetin zahirinin cübbeyi çevirmenin istiskâ bittikten sonra olması­nı gerektirdiğini fakat durumun böyle olmayıp cübbenin istiskâ esnasıda ters çevrileceğini söyler.

Üzerinde durduğumuz babın hadislerine ilâveten Müslim’in Ebû Bekir b. Muhammed ve Abbâd’dan yaptığı rivayetlerde cübbenin duâ için kıbleye dönüldüğü esnada çevrileceğine delâlet etmektedirler.

Bu konuda ulema arasında vârid önemli bir ihtilâf nakledilmemiştir. Bedâi’de Ebû Yûsuf ve Muhammed’e göre cübbenin hutbeden bir miktar geç­tikten sonra çevrileceği beyân edilmiş, sonra da yukarıda işaret ettiğimiz hadisler hatırlatılarak sahibeynin görüşüne itiraz edilmiştir.

Elbisenin nasıl çevrileceğine dair daha önce bilgi verilmiştir.[25]

  1. Yağmur Duasında Elleri Kaldırmak
  2. …Benû Âbî’l-Lahm’ın azadlısı Umeyr[26]’den; Resûlullah (s.a.)’i Ahcaru’z-zeyt’de Zevrâ’ya yakın bir yerde ayakta durarak ellerini başına kadar yükseltmeden yüzüne doğru kaldırmış bir vaziyet­te yağmur için dua ederken gördüğü rivayet edilmiştir.[27]

Açıklama

= Ahcâru’z-zeyt, Ya’kût’un a bildirdiğine göre Medine’de Zevrâ yakınında bir yerin adıdır. Resûlullah (s.a.) yağmur duası için buraya çıkardı.

Kaarî “bu mahalle “Ahcâru’z-zeyt (zeytinyağlı taşlık)” denmesine se­bep bu taşların zeytin yağıyla cilalanmış gibi siyah olmalarıdır” der.

Zevrâ: Medine çarşısında Mescid-i Nebevî’ye yakın bir mevkiin adıdır.

Bu hadisin ilk râvisinde ihtilâf edilmiştir. Görüldüğü gibi Ebû Dâvûd’-un rivayetinde bu zâtın Âbi’l-Lahm’in azatlısı Umeyr olduğu ifade edilmiş­tir. Ahmed b. HanbeTin iki ayrı senedle yaptığı rivayetler ve Hâkim’in tahrici Ebû Dâvûd’unkinden farklı değildir. Nesâî ve Tirmizî’nin Kuteybe’den al­dıkları rivayette de Umeyr’in yanına Efendim âbi’1-Lahm ismi de eklenmiş­tir. Bu rivayetlere göre, Hz. Peygamber’in yağmur duasını görüp aktaran Ebû Davud’un dediği gibi Âbi’l-Lahm’in azatlısı Umeyr değil, bizzat Abi’I-Lahm’in kendisidir. Umeyr hadiseyi Efendisinden duyup nakletmiştir. Tirmizî hadisi verdikten sonra “Kuteybe, bu hadisin rivayetinde (Âbi’l-Lahm’den) dedi. Bu zatın Hz. Peygamber’den bundan başka hadis nakletti­ğini bilmiyoruz…” der.[28]

İbn Hacer de Tehzîb’ut-Tehzîb’de âbi’l-Lahm’in hal tercemesini verir­ken, “Onun Resûlullah’dan istiskâ bahsinde rivayet ettiği tek hadis vardır. Ondan da mevlâsı Umeyr nakletmiştir” demiştir.

Hadis-i şerifde yağmur duasında elleri kaldırmanın meşru olduğuna işaret vardır. Bu duadaki el kaldırmanın şekline dair tafsilat 1171 numaralı hadi­sin açıklamasında gelecektir.[29]

  1. …Câbir b. Abdillah (r.a.)’den; demiştir ki:

Nebiyyi zîşan (s.a.)’a ağlayan kadınlar geldiler (başlarına gelen kuraklığın sona ermesi için duâ etmesini istediler). Bunun üzerine Resûl-i Ekrem (s.a.):

“Allah’ım! Bize yardım eden, bereketli otu bol, zararlı değil ya­rarlı, vadeli değil acele yağmur ihsan et” diye duâ etti. Akabinde gök­yüzü kat kat oldu (bulutlarla doldu).[30]

Açıklama

“Ağlayan kadınlar” diye terceme ettiğimiz kelimesini, “ağlayan nefisler” şeklinde anlamak da mümkündür.

Bu kelime Hattâbî nüshasında Resûlullah’ı ellerine da­yanmış (ya da onları uzatmış) bir halde gördüm” şeklinde sabit olmuştu. Bezlu’I-Mechud sahibi hadisin Mesâbîh ve Mirkât’ta da aynı şekilde vârid olduğunu ve şerhinde Aliyyu’l-Kaarî’nin de bunu ikrar ettiğini bildirir..

Nevevî ise, Hattâbî’de vârid olan şeklin sahih olmadığını zaten bu şekli ile açık bir mânânın anlaşılamayacağım söyler.

Beyhakî’nin yaptığı rivayet, bunların hepsinden farklıdır.Orada kelimesinin yerinde (nevazil-zayıflar) kelimesi yer almıştır.

Görüldüğü gibi hadis-i şerifin konu ile pek alâkası yok. Çünkü konu yağmur duası esnasında elleri kaldırmakla ilgili olduğu halde, bu haberde o mevzua dair hiçbir işaret görülmüyor. Müillifin, bu rivayeti niçin bu bab-da zikrettiği anlaşılamamıştır.

Bu rivayet içinde Hz. Peygamber’in yağmur istemeden önce namaz kıl­dığına dair bir iz bulunmadığı için yağmur duasında mesnun bir namaz yok­tur diyen Ebû Hanife’nin görüşüne delil gösterilir.

Hattâbî bu anlayışa karşı çıkarak, Ebü Dâvûd’da daha önce geçen ve yağmur duasında namazın mevcudiyetini bildiren hadisleri hatırlatmış, üzerinde durduğumuz rivayeti de şu şekilde te’vil etmiştir.

“Resûlullah (s.a) kendisine yağmur isteyenler geldiğinde namaza dur­mak üzere idi. Namazı kıldıktan sonra hutbesi esnasında yağmur içinde duâ etmiş böylece önceden kılmaya hazırlandığı namaz ve hutbe ile iktifa etmiş, istiskâ için yeniden namaz kılmaya lüzum görmemişti. Bu tavafı bitirip de farz namaza rastlayan ve farzı kılan kişiye benzer. Çünkü onun artık tavaf namazı kılmasına lüzum kalmaz.”

İstiska namazı konusunda daha önce bilgi verildiği için burada tekrar, Ebû Hanife’nin delillerine yeniden dönmekte fayda görmüyoruz.[31]

Bazı Hükümler

  1. İstiska duası meşrudur.
  2. Özellikle ihtiyaç zamanında tebeanın başkana baş vurup yardımını istemesi caizdir.
  3. Hz. Peygamberin ümmetine karşı olan şefkati büyüktür ve Allah ka­tındaki mevkii yücedir.
  4. Allah’ın rahmeti geniştir.[32]
  5. …Enes (r.a.)’den rivayet edildiğine göre; Resûlullah (s.a.) istiskanın haricindeki hiçbir duada ellerini kaldırmazdı. (İstiskâda ise) koltuklarının beyazı görününceye kadar (ellerini) kaldırırdı.[33]

Açıklama

Hz. Enes’in “Resûlullah yağmur duasından başka dualarda elini kaldırmazdı” sözünün manası, el kaldırmayı temelden inkâr değil, mübalağanın olmayışına işarettir. Yani Hz.peygamber, yağmur duasında ellerini, başka dualarda kaldırdığından daha çok kaldırır. Rivaye­tin devamındaki “kolluklarının beyazlığı görününceye kadar” ifâdesi de bunu gösterir. Zira Hz. Peygamber’in sair dualarda ellerini kaldırdığını bildiren birçok hadis vardır. Münzirî bu konuda müstakil bir risale tasnif etmiş, Nevevî de “bu konuda azımsanmayacak kadar çok rivayet var, ben bunlardan otuz tanesini topladım” demiştir.

Resûlullah’ın dua ederken ellerini kaldırdığını bildiren hadislerden bir­kaçının meallerini buraya alıyoruz:

  1. Ebû Hüreyre haber verdi ki: “Tufeyl b. Amr, Hz, Peygamberdin hu* zuruna gelip “Devs isyan etti, onun için Allah’a beddua et” dedi. Bunun üzerine Hz. Peygamber kıbleye döndü, ellerini kaldırdı ve, “Allah’ım! Devs’e hidâyet ver” dedi. Buhârî, (Edebu’I-Müfred).
  2. Hz. Ömer (r.a.)’den rivayet edildi. Der ki: “Resûlullah (s.a.)’e vahy geldiği zaman yüzünün yanında arı vızıltısı gibi sesler duyulurdu. Birgün Cenab-ı Hak kendisine (bir âyet) inzal buyurdu ve vızıltıyı ondan giderdi. Bunun üzerine efendimiz kıbleye dönüp ellerini kaldırdı ve dua etti.” (Tirmizî).
  3. Üsâme (r.a.) şöyle der: “Arafat’ta Resûlullah (s.a.)’ın terkisinde idim.Ellerini kaldırarak duâ ediyordu” (Nesaî).

Duâ esnasında ellerin kaldırılacağını gösteren hadislerin çokluğuna rağ­men, imam Buhârî’den başka hiç birisi bu konuda bir başlık atıp da ilgili hadisleri bir araya getirmemiştir.

İstiskânın dışındaki dualarda ellerin kaldınlmayacağı intibaını veren bu hadisle buna muhalif olarak yukarıda naklettiğimiz hadislerin arasını birleş­tirmek sadedinde, açıklamamızın başına aldığımız te’vile ilâveten şu da söy­lenebilir: Enes hadisinde elleri kaldırmanın inkâr edilmesinden maksat, el kaldırmanın özelliğini inkârdır. Çünkü yağmur duası yapılırken ellerin faz­laca kaldırılması yanında avuç içleri yere doğru tutulur. Aşağıda gelecek olan hadis bunu ifade etmektedir. Diğer namazlarda ise, avuçlar semâya doğru tutulur. İşte Enes (r.a.)’m bildirdiği farklılık budur.[34]

Bazı Hükümler

Hadis-i şerif, yağmur duası yaparken karşıda duran birinin koltuklarını göreceği miktarda ellen kaldırma­nın meşru olduğuna delildir. Burada Hz. Peygamber (s.a.)’in koltuklarının beyazının görüldüğü ifâde edilmektedir. Bu beyazlık, Fahr-i Kâinât’ın özel­liklerinden birisidir. Çünkü şâir insanların koltuk altları beyaz değil, kıllı ve değişik renkli olur.[35]

  1. …Enes (r.a.)’den rivayet edildiğine göre (demiş ki);

Resûlullah (s.a.) şöyle yağmur duası yapardı. (Yani) ellerini ben koltuklarının beyazını görünceye kadar uzatır, kaldırır avuçlarım ye­re doğru tutardı.[36]

Açıklama

Enes (r.a.) Hz. Peygamberdin yağmur duası yaparken ellerini nasıl kaldırdığını önce fiilen tatbik etmiş sonra da bunu tefsir sadedinde lisanen ifâde etmiştir.

Bu rivayette öncekilerden farklı olarak Hz. Resûl’ün duâ esnasında el­lerinin içini yere doğru tuttuğu ifâde edilmektedir. Efendimizin böyle yap­masının sebebi uğur getirme umududur. Sanki o bulutların yağmurla yüklü taraflarını yer yüzüne çevirip içindekileri boşaltmasını istemedir.

Bazı âlimler kıtlık gibi bir felâketin defi için yapılan dualarda avuçları­nı aşağıya doğru; bir hayır istenildiğinde de semâya doğru tutulmasının sün­net olduğunu söylerler. Duâ babında gelecek olan “Allah’dan bir şey istediğiniz zaman avucunuzun içi ile isteyeniz, sırtı ile istemeyiniz”[37] mea­lindeki hadis de buna işaret etmektedir. ” = Korku ve rağbet hallerinde bize dua ederler”[38] âyetini istek zamanında avuçların içi, korku esnasında da dışı semâya doğru tutulur, diye tefsir edenler olmuştur.

Nevevî, ulemânın çoğunun, bir belâyı def için yapılan dualarda avuçla­rın içinin yere; hayırlı bir şeyi taleb için yapılanlarda da semaya doğru tutul­masının sünnet olduğunu söylediklerini bildirir. Yukarıda mealini verdiğimiz hadisten başka şu hadis de söylenilenleri te’yid etmektedir: “Peygamber (s.a.) bir şey istediği zaman avuçlarının içini, bir şeyden Allah’a sığındığı zaman da dışını gökyüzüne çevirirdi.”[39]

  1. …Muhammed b. İbrahim şöyle der:

Birisi Resûlullah (s.a.)’i Ahcâru’z-zeyt’te avuçlarını yayarak duâ” ettiğini gördüğünü bana haber verdi.[40]

Açıklama

Ahcâru’z-zeyt hakkında 1168 no’lu hadisin açıklamasında bilgi verilmiştir.

Muhammed b. İbrahim’in adını vermediği zat, Takrîb ve Tehzîbü’t-Tehzîb’de ifâde edildiğine göre, Âbi’l-Lahm’ın azatlısı Umeyr’dir.

Bu rivayette Hz. Peygamber’in duâ ederken avuçlarını yaydığı bildiril­mektedir. Bundan maksat, avuçların açık olarak semâya doğru kaldırılma­sıdır. Bu yağmur duasında avuçları yere doğru tutmanın caiz olduğu gibi semâya doğru tutmanın da caiz olduğunu gösterir.[41]

  1. …Âişe (r.anhâ)’dan; demiştir ki:

İnsanlar Resûlullah (s.a.)’a kuraklıktan şikâyet ettiler. Bunun üzerine Efendimiz, bir minber konulmasını emretti ve musallaya ken­disi için bir minber konuldu. Yağmur duasına çıkacağı günü ahaliye bildirdi. (Kararlaştırılan gün gelince) Peygamber (s.a.) güneşin kaşı (ilk ışınları) görününce gidib minberin üzerine çıktı. Tekbir aldı. Allah azze ve celleye hamdetti, sonra;

“Siz memleketinizin kuraklığından ve yağmurun ilk zamanın­dan geciktiğinden şikâyet ettiniz. Halbuki Allah azze ve Celle size, ken­disine duâ etmenizi emretti ve duanızı kabul edeceğini vâdetti” buyurdu. Sonra da şöyle devam etti:

“Hamd âlemlerin rabbi, rahim ve rahman, kıyamet gününün tek hâkimi olan Allah’a mahsustur. Allah’tan başka ilâh yoktur. O dilediğini yapar.

“Ey Rabbim! Sen Allansın, senden başka ilâh yok. Sen zengin­sin biz muhtacız, bize yağmur indir. İndirdiğini bize kuvvet ve bir za­mana[42] ulaştıracak azık kıl.”

Sonra Resûlullah (s.a.) ellerini kaldırdı, bu kaldırışa koltukları­nın beyazı görününceye kadar devam etti. Bilâhere sırtını cemaate döndü, cübbesini ters çevirdi. Bunları yaparken elleri hâlâ kalkıktı. Daha sonra insanlara doğru döndü, minberden inip iki rekat namaz kıldır­dı. Hemen akabinde Allah bir bulut meydana getirdi bunun peşinden gök gürledi, şimşek çaktı, sonra Allah’ın izni ile yağmur yağdı. Pey­gamber (yollardan) seller akmcaya kadar mescidine gelmedi. İnsanla­rın (yağmurdan korunmak için) kuytuya koştuğunu görünce azı dişleri görünceye kadar güldü ve şöyle buyurdu:

“Şehâdet ederim ki Allah, herşeye kadirdir, ben de Allah’ın kulu ve resulüyüm.”[43]

Ebû Dâvûddedi ki: Bu, isnadı güzel, garib bir hadistir. Medineliler okurlar. Bu hadis onlar için bir hüccettir.[44]

Açıklama

Hadisten anladığımıza göre yağmur yağmaması sebebiyle bir kıtlık baş göstermiş, bunun üzerine bazı kimseler Resûlullah’a gelerek durumlarını arz etmişler, duâ etmesini istemişler. Efendimiz bu taleb karşısında Cenab-ı Allah’ın kullarına istemelerini emredip dualarını ka­bul edeceğine dair olan va’dini yani ” = bana duâ ediniz karşılık vereyim” âyet-i kerimesini hatırlatmış, bir gün tâyin ederek, o gün­de kırdaki musallaya çıkılmasını emretmiş ve o muayyen gün gelince güneş doğarken gidib oraya çıkarılmış olan minbere çıkıp hitabede bulunmuş, dua etmiş ve namaz kılmıştır. Bu ameliyelerin akabinde de Cenab-ı Hak duaları kabul buyurmuş ve rahmetini indirmiştir.

Hadisin bir özeti olarak aktardığımız bu ifadelerden de anlaşılacağı üzere, bu hadis yağmur duasına ait bazı hükümler ihtiva etmektedir. Bunlar:

  1. Hz. Peygamber’in minberin çıkarılmasını emrettiği ve bu emre ittibaen minberin çıkarıldığı bildirilmektedir. Bu, yağmur duasında açıktaki mu­sallaya minber çıkarmanın müstehab olmasını gerektirir. Hanefî fakihleri bunun müstehab oluşunu kabul etmemektedirler. Bedâîu’s-Sanaî’de şöyle de­niliyor:

‘*Yağmur duasında minber çıkarılmaz ve duâ yerinde minber olsa bile üzerine çıkılmaz. Çünkü bu sünnete aykırıdır. Mervân b. Hakem’i bayram

namazında minberi çıkardığı için cemaatin ayıplaması ve bunu sünnete mu­halefet olarak nitelendirmesi bilinmektedir.”

Yine Hanefîler derler ki, Bayram namazı için bile minberin musallaya götürülmesi sünnete aykırı olduğuna göre, istiskâ için öncelikle çıkarılamaz. Çünkü istiska gösteriş veya sürura alâmet olan şeylerin değil, tevazu ve fak­ra delâlet eden hareketlerin yapılması gereken bir haldir. Hz. Peygamberin bayram için en güzel elbiselerini giydiği halde, istiska için günlük elbisesini giymesi bunun en güzel misalidir.

Minberin çıkartılmasının meşru oluşuna delâlet eden üzerinde durdu­ğumuz hadis için de Hanefîler Ebû Davud’un “garib” dediğini hatırlatarak delil olmaya elverişli olmadığını söylerler. Buhârî’nin Sahih’ine aldığı şu ri­vayeti de kendilerine delil alırlar: “Ebû İshak’dan rivayet ediliyor, der ki: “Abdullah b. Zeyd el-En sâri, Berâ’ b. el-Âzib ve Zeyd b.Erkam ile birlikte yağmur duasına çıktı. Zeyd minber olmadan ayaklan üzerine doğruldu, is­tiğfar etti, iki rekat namaz kıldı…”

  1. Hadiste Fahr-i Kâinât’ın sabahleyin güneş doğarken duâ için sahra­ya çıktığı bildiriliyor. Bu da yağmur duası için müstehab olan vaktin bu va­kit1″ olduğuna delâlet eder. Zahire göre Hz. Peygamber istiska namazını, bayram namazı vaktinde kılmıştır. Ancak bu konuda değişik görüşler var­dır. Kimi işaret edildiği gibi, bayram namazı vaktinde kılınacağını söyler­ken, kimi de bayram namazı vakti başlayıp ikindiye kadar kılınabileceğini söylerler.

Bazıları da istiska için muayyen bir vakit olmadığım, mekruh vakitler dışında her an yapılabileceği görüşündedirler. Nevevî ve Askâlânî bunu ter­cih ederler. Zaten cumhurun mezhebi de budur.

  1. Hz. Peygamberin duadan önce bir hutbe irad ettiğini anlıyoruz. AIiyyü’l-Kaarî, Mâlik, Şafiî ve Ahmed’in ashabı yanında muhtar olan

kavline göre namazdan sonra iki hutbe okumanın ve bunlara istiğfar ile baş­lamanın sünnet olduğu görüşünde olduklarım söyler.

Ebû Hanîfe ve Ahmed’in zayıf kavline göre, yağmur duasında hutbe yoktur. Bu dau ve istiğfardan ibarettir. Hanefîlerden Muhammed’e göre iki, Ebu Yusuf’a göre de bir hutbe olduğunu daha önce kaydetmiştik. Hidâye’-de, “Sonra o Muhammed’e göre bayram hutbesi gibidir” denilirken, îbnu’l-Humâm Fethu’l-Kadîr’de şunları söyler: “Yani iki hutbe vardır, bunların arası bir celse ile ayrılır. Ebû Yûsuf’a göre hutbe tektir. Rivayet edilen ha­dislerde Muhammed’in görüşüne uygun düşecek şekilde iki hutbe olduğuna açıkça delâlet eden bir şey yoktur.”

  1. Hz. Peygamber’in istiskâ hutbesine tekbir ve hamd ile başladığı an­laşılıyor. İmam Şâfiî’in el-Ümm’deki şu ifâdesi bunu tercih ettiğini gösterir: “İmam yağmur duasında Bayram hutbesinde olduğu gibi iki defa hutbe okur. Bunlar da tekbir getirir, Allah’a hamd eder ve Resûlullah’a salevât getirir. Ayrıca bu hutbelerde bol bol istiğfarda bulunur.*’ Hanbelîlerin gö­rüşü de aynen böyledir.

Mâlikîlere ve Şâfiîlerin çoğunluğuna göre istiskâ hutbesine tekbirle de­ğil, istiğfarla başlanır ve arasında çokça istiğfar getirilir. Fakat bu görüşün dayanağının ne olduğunu bilmiyoruz.

Hanefîlerden hutbeyi meşru görenlere göre istiskâ hutbesine hamd ile başlanır. Bunlar, konuşmaya hamd ile başlamayı teşvik eden hadislere da­yanmış olsalar gerek.

  1. Resûlullah (s.a.) hutbeden sonra dua etmiş daha sonra inip namaz kılmıştır. Bu namazın hutbeden sonra olmasını gerektirir. İbnu’l-Münzir aynı görüşü, Ömer b. el-Hattâb’danel-Abderîde Ömer b. Abdülazîz’den naklet-mistir.

Mâliki, Şafiî ve Hanbelîlerle, Hanefîlerden hutbeyi meşru görenlere göre hutbe, namazdan sonradır. Cumhurun görüşü budur. Deli’leri İbn Mâce ve Ahmed b. HanbePin Ebû Hureyre’den rivayet ettikleri, “Birgün Allah’ın Re­sulü yağmur duasına çıktı. Bize ezansız ve kâmetsiz iki rekat namaz kıldırdı. Sonra bize hitabetti ve Allah’a dua etti,” şeklindeki haberle, yine Ahmed b. HanbePin Abdullah b. Zeyd’den rivayet ettiği şu haberdir: “Hz. Peygamber musallaya yağmur duasına çıktı. Kıbleye dönünce cübbesini ters çevirdi. Önce namaz kıldırıp sonra hutbe okudu. Sonra da kıbleye dönüp duâ etti.”

Namazın hutbeden önce veya sonra olması hallerinin her ikisi de caiz­dir. Onun için hadisler arasında bir ihtilâfın olduğu söylenemez. Farklı gö­rüşler, efdalin tayini yönündendir. Nevevî, “Ashabımız (Şâfiiler) hutbenin namazdan önce okunması halinde de her ikisinin sahih olduğunu söylerler. Fakat efdal olanı bayramda olduğu gibi hutbenin namazdan sonraya bırakılmasıdır” der.[45]

Bazı Hükümler

  1. Bir felâket anında halkın, kavmin büyüğüne müracaatı meşrudur.
  2. İmamın cemaati toplayıp yağmur duası için kıra çıkarması caizdir.
  3. Yağmur duasına güneş doğarken çıkmak müstehabtır.
  4. îstiskâda yüksekçe bir mahalde hitabede bulunmak müstehab’ttr.
  5. Hutbeye, tekbir ve hamd ile başlamak müstehabtır.
  6. Okunan hutbelerin zamana ve zemine göre seçilmesi, hitabeye sebeb olan konuya uygun olması gerekir.
  7. İstiskâ hutbesinde, hamdin tekrarlanması caizdir.
  8. Duanın kabulü umudunun daha fazla olması için, yağmur duasında imam olan, hutbe okuyup duâ eden kişinin zühd ve takva sahibi sâlihlerden olması gerekir.
  9. Hatibin hutbe okurken cemaate dönmesi müstehabtır.
  10. Yağmur duasında ellerin diğer dualardan daha fazla kaldırması müs­tehabtır.
  11. Duadan sonra imamın sırtını cemaate dönmesi caizdir.
  12. Hutbenin namazdan önce okunması caizdir.

Bu bölümde yazdıklarımızın tümü müttefekün aleyh değildir, ihtilaflı noktalara yukarıda işaret edilmiştir.[46]

  1. …Enes (r.a.)’den; demiştir ki:

Resûlullah (s.a.) zamanında Medine’lilere kıtlık isabet etti. Efen­dimiz bir cuma günü bize hutbe irad ederken aniden bir adam kılkıp:

Yâ Resülallah! Beygir sürüleri, koyunlar helak oldu. Bize yağ­mur yağdırması için Allah’a dua ediver, dedi. Bunun üzerine Hz. Pey­gamber ellerini uzattı (kaldırdı) ve duâ etti. -Enes (devamla) dedi ki:-(O esnada) gökyüzü cam gibi (parlak) idi. Bir rüzgâr esti, bir bulut meydana getirdi. Sonra bulutlar bir araya toplandı ve semâ ağzını açı­verdi. (Yağdırdıkça yağdırdı). Biz (mescitten) çıktık evlerimize gelin­ceye kadar suyun içinde yürüdük. Sonraki cumaya kadar yağmur yağmaya devam etti. Bu sefer yine aynı adam veya bir başkası kalkıp; – Yâ Resûlullah! Evler yıkıldı. Allah’a dua ediversen de yağmuru durdursa, dedi, Efendimiz gülümsedi, sonra; “üstümüze değil, etrafımıza” dedi. Akabinde bulutlara baktım, sanki bir tâç gibi Me­dine’nin etrafına doğru yayılıyordu.[47]

Açıklama

Hz. Peygamber’e gelip de yağmur için duâ etmesini isteyen zâtın ismi burada açıklanmamıştır. Şevkânî, diyor ki; “Ahmed b. Hanbel’in Müsned’indeki işarete göre bu kişinin Ka’b b. Mürre ol­ması gerekir. Fakat Beyhakî’deki ınürsel bir rivayet onun, Hârice b. Hisn b. Huzeyfe b. Bedr el-Fezârî olduğuna işaret ediyor. Bazıları da Ebû Süfyân b. Harb olduğunu söylüyorlar. Ama Fetiıu’l-Bârî’de buna pek itibar edilmi­yor. Çünkü, onun geldiği hâdise başkadır, deniliyor.”

İbn Hacer ise, bu zâtın ismine vâkıf olamadığını, ancak “Ya Resûlul­lah!..” diye hitâb etmesine bakılınca müslüman birinin olması gerektiğini söy­lüyor. İbn Hacer’in bu ifadeleri de o adamın Ebû Süfyân olmadığına işaret ediyor. Çünkü Ebû Süfyân yukarıda beyân edilen hadiseden sonra müslü­man olmuştur.

Hadis-i şerifte, anlaşılması açısından izaha muhtaç bir taraf yok. Yal­nız hüküm yönünden öncekilerden farklı olarak şunu söyleyebiliriz: Hz. Pey­gamber yağmur yağması için mescitte dua etmiştir. Musallaya çıkmamıştır. Bu yağmur duası için mutlaka açık bir alana çıkmanın şart olmadığım, ca­mide ve namazlardan sonra da yağmur için duâ etmenin meşru olduğunu gösterir. Yine bu hadis yağmurun yağması için olduğu gibi dinmesi için de duâ etmenin cevazına delildir.[48]

  1. …Şerîk b. Abdullah b. Ebî Nemir, Enes (r.a.)’i (bir önce­ki) Abdülaziz hadisinin benzerini söylerken işittiğini bildirdi. (Farklı olarak Şerîk) şöyle dedi; Resûlullah (s.a.) ellerini yüzünün hizasına ka­dar kaldırıp; “Ey Allah’ım!… Bize yağmur yağdır…” diye dua etti. Şerîk (bundan sonra) Abdülazîz hadisinin benzerini nakletti.[49]

Açıklama

Müellifin bu rivayeti kitabına almaktaki maksadı, rivayetler arasındaki farka işaret etmektir.Hadislerin terceıneleri karşılaştırılınca görüleceği üzere aradaki fark, bir noktaya inhisar etmektedir. Önceki rivayette, Hz. Peygamberin, ellerini uzatıp dua ettiği bildirilirken, burada Efendimizin elerini yüzü hizasına kadar kaldırıp; “Allah’ım, bize yağ­mur indir” diye dua ettiği ifâde edilmektedir. Müellif, işte bu farka işaret etmek için üzerinde durduğumuz rivayeti kitabına almıştır.[50]

  1. …Amr b. Şuayb babası (Şuayb) vasıtasıyla dedesi (Abdul­lah b. Amr b. el-As)’ın şöyle dediğini haber verdi:

Resûlullah (s.a.) yağmur duası yaptığı zaman: “Ya Rabbi! Kul­larını ve hayvanlarım sula (yağmur ver), rahmetini yay ve ölü memle­ketini ihya et” derdi.[51] Bu lâfız (râvî) Mâlik’in rivayetidir.[52]

Açıklama

Bu rivayette, Hz. Peygamberin namaz kıldığına ve hutbe irad ettiğine dair hiçbir işarette bulunmadan sadece duâ ettiği bildirilmektedir. Halbuki önceki rivayetlerde duanın yanında namaz ve hutbeden de bahsedilmektedir. Ancak bu hadisler arasında bir tezat bulun­duğu zannına düşülmemelidir. Çünkü Hz. Peygamber’in birçok defalar yağ­mur duasında bulunduğu ve her birisinde değişik uygulamaları olduğu bir vakıadır. Onun için âlimler istiskâyı üç mertebede, mütalaa etmişler, en aşa­ğı mertebesinin mücerred duadan, ortasının farz namazlardan sonra yapı­landan, en kâmilinin de istiskâ niyetiyle iki rekat namaz kılıp iki hutbeden sonra dua etmekten ibaret olduğunu söylerler.

Müslümanların yağmur duasına çıkarken yanlarına çocuklarını, ehlî hay­vanlarını ve onların yavrularını almaları, yaşlılara ve zayıflara dua ettirme­leri salih kişiler ile tevessülde bulunmaları Cenab-ı Hakk’ın rahmetine vesile olur.

Buharî’nin Enes’ten yaptığı bir rivayete göre, Hz. Ömer (r.a.)bir kıtlı­ğa düçâr olduklarında Hz. Peygamber’in amcası Abbâs (r.a.) ile tevessül ede­rek duâ eder ve, “Ey Allah’ım biz sana Nebi (s.a.) ile tevessülde bulunur, sen de bize yağmur indirirdin, şimdi de Resulünün amcası ile sana tevessül ediyoruz, bize yağmur ver…” derdi.

Bu rivayet aynı zamanda dirilerle tevessülün caiz ama ölülerle caiz ol­madığını söyleyenlere delil olmuştur. Hz. Ömer’in Resûlullah’m ruh-i şerifi ile değil de amcası Abbâs ile tevessülde bulunmasını görüşlerinin dayanağı sayarlar.

Yağmur duasına çıkanların hüzünlü, mütevâzi bir halde, rikkat ve hu­şu ile niyazda bulunmaları da istiskanın edeplerindendir.[53]

  1. Küsûf Namazı

Küsûf: Lügatta, kararma, siyahlaşma; Husuf da: Gitme eksilme ma­nalarına gelir.

Bu kelimelerin terim olarak her ikisinin de hem güneş, hem de ay tutul­ması için kullanıldığım söyleyen âlimler varsa da meşhur manasıyla; Küsûf, Güneş tutulmasına, Husuf da; ay tutulmasına denir. Bu ıstılahların lügat ma­naları ile alâkası, güneş tutulduğu zaman yüzeyinin kararması, ay tutuldu­ğunda da ışığının eksilip gitmesi yönünden olmalıdır.

Bilindiği gibi, güneş tutulmasına sebeb tabii dönüşleri esnasında ayın dünya ile güneş arasına girib güneşi gölgelemesi, ay tutulmasının sebebi de dünyanın güneşle ay arasına girmesidir.

Bu astronomik hâdiseler esnasında namaz kılmak, sünnet ve icmâ’ ile meşrudur. Cenab-ı Hakk’ın kudretine delâlet eden böyle büyük bir olay kar­şısında mü’minin secdeye kapanıp Rabbinin gücünü hatırlaması ve o büyük güce duâ etmesi kadar tabii bir şey yoktur.

Bu bölümün hadislerindeki küsûf kelimesini bazı râvîler Husuf şeklin­de rivayet ederler.[54]

  1. …Âişe (r.anha)’den; demiştir ki:

Resûlullah (s.a.) zamanında güneş tutuldu. Bunun üzerine Efen­dimiz uzun müddet kıyamda kaldı. (Namaz kıldı) insanlara da kıyam yaptırıyor, sonra rükûa varıp doğruluyor, sonra tekrar rükû’a varıp yine doğruluyor, sonunda tekrar rükû’a varıp -her rekatte üç rükû ol­mak ve üçüncü rükûdan sonra secdeye varmak suretiyle- iki rekat na­maz kıl(ıyor)dı. Hatta o gün kıyamın uzunluğundan dolayı (bazı) insanlar bayılır da üzerlerine su kovaları dökülürdü. Resûl-i Ekrem (bu namazda) rükû’a vardığı zaman “Allahu Ekber”, doğrulduğu zaman da “Semiallahü Iimen hamideh” derdi. Hz. Peygamber’in bu na­mazı güneş açılıncaya kadar devam etti. Sonunda Efendimiz şöyle buyururdu:

“Şüphesiz güneş ve ay bir kimsenin ölümü ya da hayatı (doğu­mu) için tutulmazlar. Ama onlar Allah azze ve celle’nin âyet (alametle­rinden iki âyettirler. Allah onlarla kullarım korkutur. O halde ay ve güneş tutulursa hemen namaza sığınınız.”[55]

Açıklama

Bu rivayette beyân edilen hâdise, Hicretin onuncu yılında Hz. Peygamber’in oğlu İbrahim öldüğü zaman vuku’ bulmuştur. Aslında Hz. Peygamber’in hayatı boyunca güneş tutulması bir de­faya münhasır değildir. Çünkü bilindiği gibi her sene mutlak güneş tutulur. Ancak bu dünyanın her tarafından fark edilemeyebilir.

Hadisten anladığımıza göre hicri onuncu yılda güneş tutulduğu zaman Hz. Peygamber ashabı ile birlikte iki rekat namaz kılmıştır. Ancak bu na­mazın diğer namazlardan oldukça farklı olduğu göze çarpmaktadır. Efendi­miz, bu namazın her rekatında üç kere rüku’ yapmış, bunların ilk ikisinden sonra doğrulup okumaya devam etmiş, ancak üçüncü rükû’dan sonra sec­deye varmıştır. Bu rivayetlerde secdenin uzunluğundan bahsedilmemekte ise de, bütün mezheplerde secdenin de uzun tutulması öngörülmüştür.

Bu namazdaki kıyamın uzunluğundan dolayı ashabtan bazıları bayıl­mış veya bayılacak hale gelmiştir, metindeki “Onların üzerine su kovaları dökülürdü” cümlesinin akla getirdiği ilk mânâ bayılanları ayıltmak için üzer­lerine kovalar dolusu su dökülüşüdür. O zaman akla şöyle bir soru gelebilir: Peki cemaat tüm namazda olduğuna göre onlara suyu kim dökmüştür? Bu soruyu, “Suyun namaz bittikten sonra dökülmüş olması veya bayılınca ab-dest ve namazları bozulduğu için biraz kendilerine gelince kendilerine su dö­külmüş olması da muhtemeldir” diye cevab verilmiştir.

Bazı âlimler de “üzerlerine su kovaları dökülürdü” sözünün çok terle­mekten kinaye olduğunu/bir kısım sahâbilerin sanki üzerlerine kovalar do­lusu su dökülmüş gibi kan-ter içinde kaldıklarının ifâde edilmek istendiğini söylemişlerdir.

Yukarıda da işaret edildiği üzere bu güneş tutulma hadisesi, Hz. Pey­gamber’in oğlu İbrahim’in öldüğü seneye tesadüf etmiştir. Bu yüzden bazı kişiler güneşin, İbrahim’in ölümünden dolayı tutulduğu inancına varmışlar­dı. Aslında bu zann onlara bazı müneccimlerin “Güneş bazı büyüklerin ölümü veya bazı büyük işlere haberci olmak üzere tutulur” sözlerinden intikal etmişti. Hattâbî’nin bildirdiğine göre, Câhiliye devrinde insanlar bu kanaa­te sahiptiler. Hz. Peygamber bu yanlış kanaati defetmek için ay ve güneşin bazı insanların ölümü veya hayatı için tutulmadıklarını, bunun Cenab-ı Hakk’ın kudret ve azametine delâlet eden hâdiselerden olduklarım söylemiştir. Resûlullah bu sözleriyle aynı zamanda ay ve güneşin hiçbir güce sahib olmadıklarına, bütün kuvvetin Allah’ın elinde olduğuna, onların Allah’ın emrine âmâde iki yaratık olduklarına işaret etmiştir.

Müslim’deki rivayette Hz. Peygamber’in bu sözleri söylemeden öne Al­lah’a hamd ve sena ettiği kaydedilir. Ayrıca orada; “Güneş ve ay tutulunca” ifadesinin yerinde “siz bir küsûf gördüğünüzde…” sözleri yer almıştır.

Fahr-i Kâinat, ay ve güneş tutulmasının Allah’ın azametine delâlet eden hâdiselerden olduklarını bildirdikten sonra, böyle bir hâdise ile karşılaşıldı­ğı zaman, namaza sığınılmasını emretmiştir.Bu,, korku ve felâket anlarında namaz duâ ve istiğfar gibi yollarla Cenab-ı Allah’a sığınmaya teşviktir.

Bu ve buna benzer hadislerdeki emri, ulemânın çoğunluğu sünnete hamletmişlerdir., Ebû Hanife’den onun vâcib olduğuna dair bir görüş nakledil­mişse de bu ondan nakledilen meşhur rivayetlere zıttır.

Şevkânî, ulemânın bu namazın sünnet oluşunda müttefik olmakla be­raber kılınış biçiminde farklı görüşlere sahib olduklarına işaret ettikten son­ra, bu ihtilâfı Nevevî’nin haberine istinaden özetle şu şekilde beyan eder:

“Mâlik, Şafiî, Ahmed ve cumhura göre bu namaz iki rekattır ve her rekatte iki rükû vardır. Ebû Hanife, Sevrî ve Nehaî ise, bu namazın da diğer nafileler gibi her rekatte tek rükû olmak üzere iki rekat olduğu görüşünde­dirler. Bunlar Numdn ve Semure hadisine dayanırlar. Huzeyfe de bu nama­zın her rekatında üç rükû’ olduğunu söyler. Delili, Câbir, İbn Abbâs ve Âişe hadisleridir.”

Nevevî bu görüşlerin her birinin sahâbîlerden bir grubun görüşü olduğum söyleyip İbn Abdilber’den şu sözleri nakleder: “Bu babdakilerin en sa­hihi, iki rükû’lu olanıdır. Diğerlerinin tümü illetli veya zayıftır. Beyhakî ve îbn Kayyım, Şafiî ve Ahmed’den aynı şeyleri nakletmiş, Buhârî de onların üçüncü rüku’u “galat” olarak nitelendirdiklerini söylemiştir.” Ancak yine Şevkânî’nin ifâdesine göre, bu sözleri red edecek tarzda bir çok hadis vârid olmuştur.

İbn Hacer, Küsûf hâdisesinin birden fazla tekrarlandığını söyleyerek her birinde Efendimizin değişik bir uygulamada bulunmuş olabileceğini, dolayısıyla bu hadislerin birbirlerine muhalif sayılamayacağını söyler.

Şâfiîlerden İbn Huzeyme, Îbnu’l-Münzir ve Hattâbî, bu kavillerden her­hangi biri ile amelin caiz olduğu kanaatindedirler.

Hanefî ulemâsı kendi aralarında küsûf namazının hükmünde ihtilâf et­mişlerdir. İmam Muhammed ve Hasan b. Ziyâd bu namazın nafile olmasını iş’ar ettirir tarzda rivayetlerde bulunmuşlardır. Bazı âlimler ise bu konuda vârid olan hadislerdeki emr sigasına bakarak namazın vücûbuna kail olmuş­lardır.

Hanefîlere göre bu namazın her rek’atinde de rükû’ vardır. Kıraat uzun ve Ebû Hanife’ye göre gizli, Sahibeyne göre açık (cehrî) olmalıdır. Namaz bitince imam ya kıbleye karşı ayakta veya oturarak cemaate karşı durup gü­neş açılıncaya kadar dua eder. Cemaat de “âmin” der. Bu namazı cumayı kıldıran imam kıldırır. Şayet böyle bir imam yoksa, herkes evinde tek başı­na kalır.

Küsûf namazında îmam-ı Azam, İmâm Malik ve İmam Ahmed’e göre hutbe yoktur. Çünkü Resûlullah (s.a.) güneş tutulunca, namaz kılınmasını duâ edilmesini ve sadaka verilmesini tavsiye etmiş, hutbeyi emretmemiştir. îmam Şafiî ve bazı muhaddislere göre ise, hutbe okunması müstehabtır.[56]

Bazı Hükümler

  1. Güneş tutulduğu zaman iki rekat namaz kılmak meşrudur.
  2. Bu namazın her rekatında üçer rüku’ vardır.
  3. Bu namaz güneş açılıncaya kadar devam eder.
  4. Ay ve güneş tutulmasının herhangi bir ölümle ya da bir hâdise ile il­gisi yoktur. Allah’ın koyduğu kanunun bir neticesidir.
  5. Önemli hadiseler karşısında namaz ve duâ ile Allah’a iltica edilmelidir.[57]
  6. (Her Rekatte) Dört Rükû’ Vardır Diyenlerin Delilleri
  7. …Câbir b. Abdillah’den; demiştir ki:

Resûlullah (s.a.) zamanında güneş tutuldu. Bu, Peygamber (s.a.)in oğlu İbrahim öldüğü gün olmuştu. İnsanlar, “Güneş ancak İbrahim öldüğü için tutuldu” dediler. Bunun üzerine Peygamber (s.a.) kalkıp cemaate dört secdede (iki rekatte) altı rükû’ ile namaz kıldırdı. (Bu namazda) önce tekbir aldı, sonra (Kur’ân) okuyup kıraati uzattı. Sonra rükû’a eğilip kıyamda kaldığı kadar rüku’da kaldı. Bilâhere ba­şını kaldırıp önceki kıraatten biraz daha az okudu. Tekrar rükû’a va­rıp kıyamdaki kadar kaldı. Sonra yine başını kaldırıp ikincisinden az olmak üzere üçüncü defa okudu. Yine başını kaldırıp secdeye kapan­dı. İki kere secde yapıp ayağa kalktı. (İkinci rekatte de) secde etme­den önce üç defa rükû’ yaptı. Bu rükûların her biri kendisinden sonraki rükûdan daha uzundu. Ancak bunlar, kıyamı kadarlardı. Resûlullah (bundan) sonra namazda olduğu yerinden biraz geriledi. Bunu gören cemaat de onunla birlikte geriledi. Sonra ilerleyip yine eski yerine durdu. Bunun üzerine saflar (cemaat) da ilerlediler. Resûlullah, güneş do­ğarken namazını tamamlayarak (cemaate) şöyle hitab etti:

“Ey insanlar! Şüphesiz güneş ve ay Allah’ın kudretine (delâlet eden) âyetlerinden iki âyettirler. Bir beşerin ölümünden dolayı tutul­mazlar. O halde siz bunu (güneş veya ay tutulmasını) gördüğünüz za­man (açılıncaya kadar) namaz kılınız.”

(Râvi Ahmed b. Hanbel) bundan sonra hadisin kalanını söyledi.[58]

Açıklama

Bu rivayette bahsedilen hâdisenin bir önceki rivâyettekinin aynısı olduğu zannedilmektedir. Bu hadiste açıkça görüldüğü gibi rivayete konu olan olay, Hz. Peygamber’in oğlu İbrahim’in öldüğü güne tesadüf etmiştir.

İbrahim, Resûlullah’ın hanımı Mısır’h Mâriye’den dünyaya gelen oğlu­dur. Hicretin sekizinci yılı Zilhicce ayında doğmuş, on sekiz aylıkken Hicrî onuncu yılda vefat etmiştir. Efendimiz’in Hz. Hadice’den olan diğer iki oğ­lu Kasım ve Abdullah gibi İbrahim’in ömrü de kısa olmuştur.

Haberden anladığımıza göre, o gün Nebiyy-i Zişan Efendimiz herbirinde üçer rükû ve ikişer secde olmak üzere iki rekat namaz kılmıştır. Bu rekatlerde rükûlarda kalış müddetleri, kıyamlarda kalış müddetlerine denk veya onlara yakın olmuştur. Bu kıyam ve rükûların uzunluğunun baştan sona doğru uzadığı görülmektedir. Hz. Peygamber’in bu rükûlarda bir şeyler okuduğu­na dair herhangi bir rivayet mevcut değildir. Ancak ulemânın rükû’da kıra­atin olmadığına dair olan ittifaklarına bakarak, Efendimizin rüku’da teşbih ve zikirle meşgul olduğunu söylemek mümkündür.

Bir rekatte birden fazla rükû’ olduğunu söyleyenler ilk kıyamda Fati­hanın ve Kur’an’dan bir bölümün varlığında hemfikir olmakla beraber, ikinci kıyamda Fatiha okunup okunmayacağında farklı görüştedirler. Mâlik, Şa­fiî ve Ahmed b. Hanbel’e göre ikinci kıyamda da Fâtiha’nın okunması gere­kir. Çünkü her rüku’dan Önce Fatiha bulunmalıdır. Muhammed b. Seleme bunun tamamının tek rekat olduğunu söyleyerek ikinci kıyamda Fâtiha’nın okunmasına lüzum görmemiştir.

Bu rivayette, secdeden evvelki kavmenin uzatılacağına dair bir kıyda rast­lanmamaktadır. Ebû Dâvûd’da bundan sonra gelecek olan rivayette ve Müs­lim’in yine Câbir’den naklettiği bir haberde Hz. Peygamber’in secdeye varmadan önceki kavmeyi de uzattığı belirtilmektedir. Ancak Nevevî bu ri­vayeti “Şâz” olarak nitelendirmiştir. Kadı îyaz ; secdeden evvelki kavmenin uzatılmayacağında ulemânın icmâ ettiğini nakletmiş, bu iki rivayette işaret edilen uzatmadan maksadın itmi’nan olduğunu söylemiştir.

Yine bu rivayette, Hz. Peygamber’in secdeleri uzattığından bahsedilmemektedir. Birkaç hadis sonra gelecek olan Semure b. Cündüb’ün rivayetin­de ise, başka namazların hiç birinde olmadığı ölçüde secdelerin uzatıldığı söylenmektedir. Ahmed b. Hanbel ve Buhârî’nin Hz. Esmâ’dan yine Buhâ-rî ve Müslim’in Abdullah b. Amr b. el-Âs’dan yaptıkları rivayetlerde de Resûlullahın secdeleri uzattığı anlaşılmaktadır. Abdullah b. Amr’in rivayetinde Hz. Âişe’nin; “ben ömrümde hiç böyle uzun secde yapmadım” dediği nak­ledilir.

Secdeler arasındaki celse (oturuş)nin uzunluğu meselesi de bu rivayette bahsedilmeyen konular arasındadır. Nesaî ve İbn Huzeyme’de İbn Ömer’­den nakledilen bir rivayette; “…sonra başını kaldırıp oturdu. Bu oturuşu o kadar uzattı ki bir daha secde etmeyeceği sanıldı…” denilmektedir. Hafız bu hadis için-“sahih” kaydını koyduktan sonra, “secdeler arasındaki otu­ruşun uzatılacağına dair bundan başka bir nakle rastlamadım” der. Malikî, Şafiî ve Hanbelîler secdeler arasındaki oturuşun uzatılmayacağını söylerler.

Bir önceki Hz. Âişe rivayetinden farklı olarak» burada Hz. Peygambe­rin namaz esnasında önce biraz gerilediği, sonra tekrar ilerleyip eski yerine geldiği bildirilmektedir. Müslim’in Câbir’den rivayet ettiğine göre, Resûlul-lah’ın gerilemesine sebeb, kendisine cehennemin gösterilmiş olmasıdır. Tek­rar ilerleyip eski yerini alması da Cennetin gözleri önüne getirilmesinden dolayıdır, işâret edilen Câbir hadisinde Hz.Peygamber; “…Size vadedilen herşeyi şu namazımda gördüm. Emin olun ki, bana Cehennem getirildi. Bu, alevi bana dokunur korkusuyla gerilediğimi gördüğünüz zaman oldu, hatta arada çomak sahibim ateş içinde bağırsaklarım sürerken gördüm. O adam (vaktiyle) hacıların parasını çomağı ile çalardı. Eğer bu fark edilirse, “ço­mağıma takıldı” der, anlaşılmazsa, alıp götürürdü. Ben yine orada, vaktiy­le kedisini bağlayıp aç tutan ona yerin h aşeratından yemesine müsâde etmeyen kedi sahibi kadını da gördüm. O kadının kedisi açlıktan ölmüştü. Sonra ba­na Cenneti de getirdiler. Bu da, eski yerime gelinceye kadar ilerlediğimi gör­düğünüz sırada oldu. Yemin ederim ki elimi uzattım, siz güresiniz diye Cennetin meyvelerinden koparmak istiyordum. Sonra bunu yapmamayı uy­gun buldum, İşte ben bu namazda size va’dedilen her şeyi görmüş oldum” buyurmuştur.

Nesaî’nin Abdullah b. Amr b. el-Âs’dan yaptığı rivayette de, Müslim’inkine benzer şeyler söylenmektedir.

Resül-i Ekrem namazdan sonra cemaate; “böyle bir şey gördüğünüz za­man (güneş) açılıncaya kadar namaza devam ediniz” buyurmuştur. Bu “küsûf namazım kılanla:, güneşin açılması gecikirse, fazla rükûlara başkalarını da ilâve edebilir” diyenler için delildir. İbn Huzeyme, Îbnu’l-Münzir ve Hattâbî bu fikre sahib olanlardandır.

Rivayetin sonundaki; “Ahnıed hadisin kalanım sevk etti” ifâdesinden bu rivayetin daha devamının olduğu ancak burada tamamının zikredilmediği anlaşılmaktadır. Bu rivayetin aynı senetle olan bir devamına rastlanma­mıştır. Ancak Müslim, Abdullah b. Numeyr, Abdulmelik, Atâ ve Câbir kanalıyla yukarıya son bölümünün tercemesini verdiğimiz haberi nakl etmiştir.

Üzerinde durduğumuz rivayetin sonunda sevk edildiği belirtilen ilâve­nin bu kısım olması muhtemeldir.[59]

Bazı Hükümler

  1. Küsuf namazı iki rekattır.Her rekatte üç rüku vardır.
  2. Rükû’lar arasındaki kıyamlarda mümkün mertebe uzun sûreler oku­nur. Bu kıyamlardan birincisi ikincisine nisbetle daha uzundur. Rükû’ların uzunluğu da kıyamlar kadardır.
  3. Küsûf namazı güneş açılıncaya kadar devam etmelidir.
  4. Ay ve güneş tutulmaları herhangi bir kimsenin ölümüne bağlı değil­dir. Bunlar Nizam-ı İlâhî’nin bir gereğidir. Allah’ın güç ve azametine delâ­let eden alâmetlerdendir.
  5. Müslümanlara ay veya güneş tutulduğu zaman namaz kılmaları tav­siye edilmektedir.
  6. Peygamberlerin mu’cizeleri sabittir.Âdeten olması mümkün görün­meyen şeyleri Allah’ın izni ile gösterebilirler.[60]
  7. …Câbir (r.a.)’den; demiştir ki:

Resûlullah (s.a.) zamanımda çok sıcak bir günde güneş tutuldu. Bunun üzerine Resûlullah (s.a.) ashabına namaz kıldırdı. Kıyamı o ka­dar uzattı ki sahabîler (yere) düşmeye başladılar. Sonra rükû’ edip (onu da) uzattı. Sonra doğrulup uzun süre durdu. Sonra yine rüku edib uzun süre (rükû’da) kaldı. Bilâhere yine doğrulup onu da uzattı. Daha son­ra iki defa secde edip kalktı ve bunların (ilk rekatte yaptıklarının) ay­nısını yaptı. (Böylece) Hz. Peygamberin namazı dört rükû ve dört secde (olmuş) oldu.

(Ravi bundan) sonra hadisin devamını zikretti.[61]

Açıklama

Bu hadis bir öncekinin farklı bir rivayetinden ibarettir.Muhteva itibariyle öncekilerden pek ayrı değildir. Bir evvelki hadis de Hz. Peygamber’in rükû’nun kıyamına yakın bir uzunlukta oldu­ğu belirtilmişken burada rükû’u uzattığı açıkça ifâde edilmektedir.

Ayrıca bundan önceki rivayetlerde Hz. Peygamberin iki rekatte altı de­fa secde ettiği bildirildiği halde, bu üzerinde durduğumuz rivayette dört rüküun olduğu belirtiliyor. Bu ihtilâf hâdiselerin farklılığına hamledilebilir. Hadisin buraya alınmamış olmakla beraber râvînın haber verdiği belir­tilen devamı Müslim’de mevcuttur. Bu ilâve, bir önceki hadisin şerhine alın­mıştır.[62]

  1. …Peygamber (s.a.)’in hanımı Âişe (r.anha)dan; demiştir ki:

Resûlullah (s.a.)’in sağlığında güneş tutuldu. Efendimiz hemen mescide gidib (namaza) dürdü ve tekbir aldı. İnsanlar da onun peşin­de saf tuttular. Hz. Peygamber uzun uzun okudu, sonra tekbir alıp rükû’a vardı (ve) uzun zaman rükû’da kaldı. Sonra başım kaldırıp “Se-miallahu limen-hamideh, Rabbena ve leke’I-hamd” dedi ve kıyama dur­du. Yine uzun uzun okudu, (ama) bu ilk kıraatten daha az idi. Bilâhere tekrar tekbir alıp uzun bir rükû’ yaptı. Bu rükû evvelkinden daha kı­sa idi. Sonra “Semiallahu limen hamideh Rabbena ve leke’I-hamd” dedi. Diğer rekâtte de bunlar (ilk rekattakiler) gibi yapıp dört rükû ve dört secdeye tamamladı. Resûlullah namazdan ayrılmadan önce gü­neş açıldı.[63]

Açıklama

Hadis-i şerifteki “İnsanlar da onun peşinde saf tuttular” ifadesi Küsûf namazının cemaatle kılınacağına delil kabul edilmiştir. Şafiî ve Ahmed b. Hanbel’in mezhebi böyledir. Mâlikîler, ay tutul­ması İle güneş tutulmasının arasını ayırmışlar birincisinin tek tek, ikincisinin ise, cemaatle kılınacağını söylemişlerdir. Hanefîlerin görüşü de Mâlikilerin-kine benzer. Ancak ay tutulduğunda kılınan (husuf) namazının camide ce­maatle kılınması İmam-i Azam’a göre sünnet olmamakla beraber caizdir. Mâlikîlerde ise hiç caiz değildir.

Hanefî ve Mâlikîlerin bu namazların arasım ayırmalarının sebebi gece­lerin karanlık olması dolayısıyla cemaatin toplanma güçlüğüdür.

Yine bu hadis küsüf namazının her rekatte ikişer olmak üzere dört rükû’lü olduğunu söyleyenlerin görüşüne delildir. Bunun, Şafiî, Mâlik ve Ahmed (b. Hanbel’e göre olduğu daha evvel belirtilmişti.

Hz. Peygamber’in rükû’dan kalkarken hem “semiallahü limen hamideh” hem de “Rabbena ve leke’I-hamel” demesi, imamın namazda bunları bera­berce söyleyebileceğine delil sayılmıştır.[64]

Bazı Hükümler

  1. Küsûf namazı cemaatle kılınır.
  2. Bu namazın her rekatında ikişer ruku vardır.
  3. Küsûf namazının kıyam ve rükû’ları mümkün olduğu nisbette uzatılır.
  4. İmamın rükû’dan doğrulurken hem “semiallahü Hmen hamideh” hem de “Rabbena ve leke’1-hamd” demesi caizdir.[65]
  5. …Abdullah b. Abbâs (r.anhumâ), Resûlullah (s.a.)in gü­neş tutulduğunda namaz kıldığını haber verirdi. (Abdullah) Urve’nin, Hz. Âişe’den onun da Peygamber (s.a.)’den rivayet ettiği hadis gibi Resûlullah (s.a.)’in her rekatte iki rükû’ olmak üzere, iki rekat namaz kıldığını bildirirdi.[66]

Açıklama

Kesîr b. Abbâs bu hadisi Abdullah b. Abbâs’dan devamlılık bildiren bir ifâde ile, “haber verirdi” şeklinde rivayet etmiştir. Ancak burada Abdullah b. Abbâs’in sözleri tümüyle nakledilmemiş, bun­dan önceki Âİşe (r.anhâ) hadisine atıf yapılmakla iktifa edilmiştir. Yani Abdullah b. Abbâs (r.anhumâ) Hz. Peygamber’in küsûf namazının kılınış şeklini haber verirken, Hz. Âişe’nin hadisinde bildirilen esasları söylemiştir.îmrân, en-Nisâ, el-Mâide, el-En’am, el-A’raf ve et-Tevbe sûreleridir.

Yine bu rivayette, diğerlerinden farklı olarak Nebiyy-i Ekrem’in her rekatte beşer defa rüku1 yaptığı haber verilmektedir. Ancak bu rıvâyet, râvi silsilesindeki Ebû Ca’fer er-Râzî’den dolayı zayıf kabul edilmiştir. Zira bir çok Muhaddis bu zatın ,zayıf olduğunu söylemiştir. Asıl adı İsâ b. Ebi İsâ Manan olan Hbr Bekir es -Rûzî için söylenenler şöyledir: İbn Ma’în ve Ebu Hatim “sika” demişler, İbnü’l-Medîni ise, sika olmakla beraber hata ettiği­ni eklemiştir. Müne, “hadisi yazılabilir. ama hatâ eder”; Ahmed h. Hanbel .’e Nesâî, “kuvvetli değildir” tâbirlerin! kullanmışlardır.

Bu hadis için İbnu’l-Mıinzir şöyle der “isnadında Ebfı Cafer er-Razî var. Onun hakkında söz edilmiştir İbn Maîn ve İbnü’l-Medînı’nin onun hak­kındaki sözleri muhteliftir “

Şevkânî, İbn Sikkin’den bu hadisin sahih olduğunu söylediğinin rivâyet edildiğini, Hâkimin de “ravileri sadıktır” dediğini söyler.[67]

Bazı Hükümler

  1. Küsûf namazının her rekatında uzun sûrelerden biri Okunur.
  2. Her rekatte beş rükû vardır. Ancak bu Sıadis zayıf görülerek istidlale elverişli bulunmamışta.
  3. Namaz bitinceye kadar güneş açılmamışsa kıbleye karşı oturularak duaya devam edilir.Bu duâ güneş açılıncaya kadar sürer.[68]
  4. …Ubeyy b. Ka’b (r.a.)’dan; demiştir ki:

Resûlullah (s.a.) zamanında güneş tutuldu. Efendimiz cemaate namaz kaldırarak uzun sûrelerden birini okudu ve beş defa rükû yap­tı, îki kere secde etti ve ikinci rekate kalkıp yine uzunlardan bir sûre okudu ve yine beş defa rükû yaptı, iki kere secde etti, sonra güneşin tutulması açılıncaya kadar duâ ederek olduğu halde kıbleye karşı oturdu.[69]

Açıklama

Kur’an-ı Kerim’deki sûreler uzunluklarına göre çeşitli isimler alırlar.Buna göre Fatiha’dan sonra gelen yedi uzun sûreye “es-Seb’u’t-Tivâl” denir. Âyet sayıları yüzden fazla veya buna yakın sûre­lere “el-Mîûn”; âyetleri yüzden az olanlara “eî-Mesânî”, daha sonraki kısa sûrelere de “el-Mufassal” adı verilir. el-Mufassal da, ettıval (uzun), el-evsat (orta) ve el-kısâr (kısa) olmak üzere üçe ayrılır.

Hadis-i Şerifte beyân edildiğine göre Hz. Peygamber bu küsûf namazı­nın her bir rekatinde es-Seb’u’t-tivâldan okumuştur ki bunlar el-Bakara, Âl-i İmran.[70]

  1. …İbn Abbâs (r.anhumâ);

Resıuullah (s a.) güneş tutulduğunda namazı kıldı. Bu namaz­da, (Kur’ân’dan) okudu.Sonra rükû’ yaptı sonra yine okudu ve yine rükû’ yaptı, sonra tekrar okuyup rükû’ yaptı, sonra yine okudu ve rü­kû’a vardı. Daha sonra da secdeye kapandı. İkinci rekatı de aynen böyle kıldı., demiştir.[71]

Bu rivayet de öncekiler gibi Resûlullah (s.a.)’in küsûf namazının her rekâtında iki defa rükû yaptığını bildirmektedir.[72]

Açıklama

Bu hadisi Tirmizî sahih kabul etmiş, İbn Hibbân ise, Habîb b. Ebî Sâbit’in bana Tâvûs’dan duyduğunu açıkça söyleme­diğini, halbuki Habîb’in müdellis olduğunu ileri sürerek “bu hadis sahih değildir” demiştir.

Bu rivayet Hz. Peygamber’in küsûf namazında dört kıraat ve dört rükû’un bulunduğuna delâlet etmektedir.[73]

  1. …Semure b. Cündüb (r.a.)’den; demiştir kî:

Ben ve Ensârdan bir çocuk hedeflerimize ok atarken güneş ba­kanın gözünde iki veya üç mızrak kadar olunca, Tennûme bitkisi gibi oluncaya kadar karardı. Birimiz arkadaşına; “Haydi mescide gidelim. Vallahi güneşin şu hali, Resûlullah (s.a.) da ümmeti hakkında yeni bir şey meydana getirecek” dedi ve koşarak gittik. Bir de gördük ki Re­sûlullah (s.a.) mescide çıkmış. Efendimiz öne geçip namaz kıldırdı. Bizi daha önceki namazlarındaki en uzun kıyamı gibi kıyamda tuttu. Sesi­ni işitmiyorduk. Sonra bize önceki namazlarındaki en uzun secdesi gibi secde ettirdi. (Burada da) sesini işitmedik. Diğer rekatte de aynen bu­nun gibi yaptı. Güneşin açılması ikinci rekattaki oturuşuna denk gel­di. Sonra selam verdi. Daha sonra kalkıp Allah’a hamd ve sena etti. Allah’tan başka ilâh olmadığına ve kendisinin O’nun kulu ve Resulü olduğuna şehâdet etti.

Bundan sonra Ahmed b. Yûnus, Resûlullah (s a.)’ın hutbesini zikretti.[74]

Açıklama

Tennüme: Çölde yetişen kendisi ve meyvesi siyahımsı bir bitkidir.

Râvi Semure (r.a.) Hz Peygamberin bu namazdaki okumuşunu, daha evvelki namazlarda en uzun kıraatle takdir etmiş ve Resûlullah’ın okuduğu­nu duymadıklarını söylemiştir. Bu küsuf namazındaki kıraatin açıktan de­ğil, gizli olmasını gerektirir. Ebû Hanife, Mâlik, Leys b. Sa’d, Şafiîler ve fukahânm cumhurunun mezhebi de bu şekildedir. Bu hadise ilâveten Sey­han’ın îbn Abbâs’tan rivayet ettikleri; “Resûlullah (s.a.) zamanımla güneş tutuldu. Bunun üzerine Hz. Peygamber bize namaz kıldınp Bakara, Sûresi gibi bir şey okuyacak kadar uzun bir kıyam yaptı…” manasındaki hadis de bu görüşün delilidir. Zira İbn Abbas’ın “Bakara sûresi gibi…” tarzındaki ifâdesi onun Efendimizin kıraatini duymadığına işarettir.

İmam Ahmed b. Hanbel, Ebû Yûsuf ve Muhammed’e göre ise, küsûf namazındaki kıraati cehridir. İbnu’l-Münzir de aynı görüşü savunmuş ve “Bu görüşü, Ali, Abdullah b. Yezid el-Hatmî, Zeyd b. Erkam ve el-Berâ b, ÂzüV-den rivayet ettik” demiştir. Bu görüş sahiplerinin dayanağı bundan sonraki babın ilk hadisi olan Hz. Âişe’nin rivayetidir. Kıraatin cehri olduğunu bildi­ren bu hadisi Tirmizî de rivayet etmiştir. Küsûf namazının tekerrürü gözönüne alınarak, Efendimizin, kıraatinin bazılarında cehri, bazılarında da gizli olduğu söylenerek hadislerin arası cem’edilmiştir.

Taberî ve el-Hâdi, kıraatin açıktan ya da gizli olmasının caiz olduğunu söylemişlerdir. Bu aynı zamanda İmam Malik’ten de nakledilmiştir.

Hadisin siyakından, hu namazdaki rükû’ ve secdelerin de uzun olduğu ve namazdan sonra bir hutbenin mevcut olduğu anlaşılmaktadır. Şâfiîler bu ve benzer hadislere dayanarak küsûf namazında hutbenin müstehab olduğunu söylemişlerdir.Ebü Hanife, Malik, Ebû Yûsuf ve bir rivayetinde Ahmed b. Hanbel’e göre, küsûf namazında Kıt be yoktur. Hz. Peygamber’in ümmetine güneş tutulduğunda namaz kılmalarını emredip, hutbeyi emretmeyişini görüşlerine mesned yapmışlar, “riayet hutbe meşru olsaydı, Hz.Peygamber emrederdi” demişledir.Namazdan sonra hutbenin olduğunu bil­diren hadisleri de o zamanın insanlarının ay ve güneş tutulması hakkındaki yanlış kanaatlerini izah için söylenmiş sözler olarak değerlendirmişlerdir.

lbnul Kayyım, “Peygamber (s.a ) cemaate beliğ bir hutbe irad etti.Ondan zabt edilebilen şudur:” dedikten sonra, Resûhıllah’ın hutbesini kayde­der. Nakledilen hu hutbenin mânâsı şudur:

“Şüphesiz, ay ve güneş Allah’ın alametlerin iki alamettir.Hiçbir kimsenin ölümü veya hayatı için tutulmazlar.Dolayısıyla siz güneşin tutulduğunu gördüğünüz zaman, Allah’a dua ediniz, tekbir getiriniz,namaz kılınız, sadaka veriniz,ey Muhammed ümmeti! Ey ümmet-i Muhammed! Vallahi erkek veya kadın, kulunun zina yapmasını Allah’tan çok kıskanan yoktur.Vallahi eğer siz benim bildiğimi bilmiş olsaydınız az güler, çok ağlardınız.Emin olunuz, şu yerimde sizin va’d olunduğunum her şeyi gördüm. Beni öne doğru ilerlerken gördüğünüzde Cennetten bir parça almak istemiştim. Benim gerilediğimi gördüğünüzde de Cehennemin bir kısmini diğer kısmı üzerine yüklenirken gördüm…”

Üzerinde durduğumuz hadisin sonunda Ahmed b. Yûnus’un Hz. Peygamber’in hutbesini zikr ettiği bildirilmektedir. Sözü edilen bu hutbe Ah­med b. Hanbel’in Müsned’inde mevcuttur. Tercemesi şudur:

Resülulîah (s.a.) Allah’a hamd ve sena ettikten sonra Allah’tan başka ilâh olmadığına kendisinin, Onun kulu ve Resûlu olduğuna şahitlik etti. Da­ha sonra da şöyle dedi;

“Ey insanlar! Allah aşkına söyleyiniz, Benim Peygamberliği tebliğde nok­sanlık yaptığımı biliyorsam/, niçin banar haber vermiyorsunuz? (Haber veri­niz)” Bunun üzerine bir adam kalkıp, “Diz senin Rabbinin risâleitini tebliğ ve ümmetine nasihat ettiğine, vazifeni ifâ ettiğine şahitlik ederiz” dedi. Bundan sonra Resûlullah (s.a.) sözlerine şöyle devam etti:

“Şüpheyiz bazı insanlar, şu güneşin veya ayın tutulmalarım yıldızların burçlarından kaybolmalarını, yeryüzündeki büyük insanların ölümüne bağ­lıyorlar. Onlar yalan söylüyorlar. Aksine onlar Allah tebâreke ve teâlânın alâmetlerinden iki alâmettirler. Kullarından tevbe edecekleri görmek için bun­ları vesile kılar. Allah’a yemin edirim ki namaza kalkalı beri sizin dünya ve âhiret işlerinden karşılaşacağınız şeyleri gördüm. Bilmiş olun Vallahi, kıya­met otuz tane yalancı çıkıncaya kadar kopmayacaktır. Bunların sonuncusu sol gözü Ebû Yahya’nın -Ensar’dan o zamanlar bir ihtiyar- gözü gibi kapalı tek gözlü Deccâl’dir. O çıktığı zaman, onun Allah olduğu zannedilecek, kim ona iman eder, onu tasdik edip ona uyarsa, geçen salih amelleri fayda ver­meyecek, kim de onu inkâr edip yalanlarsa geçmiş amellerinden dolayı he­saba çekilmeyecek. O Deccâl, Harem’in ve Beytü’l-Makdis’in dışında yeryüzünün her tarafında görülecek. O mü’minleri Beytü’l-Makdis’de mah­sur bırakacak da onlar şiddetli bir sarsıntı ile sarsılacaklar. Sonra Allah Deccâli ve ordusunu tamamen helak edecek. Öyle ki, duvarın dibi veya ağacın kö­kü; “Ey Müslim! Ey mü’min! Şu Yahudidir (veya şu kâfirdir) gel, onu öldür” diye bağıracak. Bu siz kendi aranızda büyük işler görüp de kendi kendinize; “Nebiniz bundan bir şey zikretti mi?” diye soruncaya ve dağlar yerlerinden kayıncaya kadar olmayacaktır.”[75]

Hz. Peygamber’in, küsûf namazından sonra irad ettiği rivayet edilen hutbe metinleri bu ikisinden ibaret değildir. Bunlardan birini de 1178. hadi­sin açıklamasında Müslim’den naklen kaydetmiştik. Bunlardan başka da hutbe metinleri rivayet edilmiştir. Ancak sözün haddinden fazla uzayacağı endişe­siyle bunların tümünü buraya nakletmeyi uygun bulmadık.[76]

Bazı Hükümler

  1. Küsûf namazının kıyam, rükû’ ve secdeleri diğer namazlara nisbetle daha uzundur.
  2. Ok atma yarışı gibi sporlar meşrudur.
  3. Önemli hâdiseler zuhur ederse bunu yetkili mercilere bildirmek gerekir.
  4. Küsûf namazında kıraat gizlidir. Bu konuda yukarıda tafsilât veril­miştir.
  5. Küsûf namazından sonra hutbe meşrudur. Bu konuda ihtilâf vardır. Açıklamada gerekli bilgi verilmiştir.[77]
  6. …Kabîsa el-Hilâlî[78]’den; demiştir ki:

Resulullah (s.a.) zamanında güneş tutuldu. Bunun üzerine Hz. Peygamber (s.a.) telaşla ve sür’atle çıktı.O gün ben de Medine’de onunla beraberdim- iki rekat namaz kıldırıp ikisinde de kıyamı uzat­tı. Sonra (namazdan) ayrıldı ve güneş açıldı. Akabinde Efendimiz şöyle buyurdu:

“Bunlar (güneş ve ay tutulmaları) ancak Allah’ın kendileri ile korkuttuğu alâmetlerdir. Onları gördüğünüz zaman en yeni (son) kıl­dığınız farz namaz gibi namaz kılınız.”[79]

Açıklama

Bu rivayette, diğerlerinden farklı olarak küsûf namazının kendisinden önceki farz namaz gibi olacağı bildirilmektedir.Hz. Peygamber’in kıldığı küsûf namazının kuşluk vaktine rastladığına işa­ret eden haberler gözönüne alınınca, işaret edilen farz namaz, sabah namazı olmuş olur.

Zahirîler, bu hadisin mânâsını esas alarak, öğleden evvelki küsûf na­mazlarının iki, öğleden sonrakilerin dört rekat, akşamla yatsı arasında ay tutulduğu takdirde üç, yatsıdan sonra da dört rekat kılınacağını söylemişlerdir.

Bu rivayette Hz. Peygamber’in güneş tutulunca telaşlandığı bildirilmek­tedir. Buna sebeb, ümmetine bir azab geleceği korkusuyla onlara olan şef­kati ya da onlara böyle önemli hâdiseler karşısında korkmalarını öğretmektir.

Seyhan’ın Ebû Musa’dan yaptıkları rivayette, Hz. Peygamber’in kıya­metin kopmasından korktuğu ve mescide gelip namaza durduğu bildiril­mektedir.

Bazı Hükümler

  1. Korkutucu hâdiselerle karşılaşıldığı hallerde hemen namaz kılarak Allah a sığınılmalıdır.
  2. Küsûf namazı, rekat adedi itibariyle kendisinden önceki farz namaza denk olmalıdır.[80]
  3. …Kıtısa el-Hıiaiı, “Şüphesiz güneş tutuldu” (diye başlayıp) Musa (b. İsmail) hadîsinin manasını rivâyet etti.(Ahmed b. İbrahim bu rivâtette); “Resûluilah devrinde güneş tutuldu) o kadar ki ,yıldızlar göründü” demiştir. [81]

Açıklama

Aslında bu ve bundan evvelki rivayetler aynı hadistir.Ancak Eyyüb’ten sonraki raviler değişmiştir.Birincisinde bu silsile sona doğru, Eyyüb, Vüheyb, Musa b. İsmail ve Ebû Dâvud olduğu halde, üzerinde durduğumuz rivayette, Eyyub, Abbâd b. Mansûr, Reyhâiı b. Saîd, Ahmed b, İbrahim, ve Ebû Dâvûd’dan ibarettir. Bu rivayette öncekinden farklı olarak güneş tutulduğu zaman ortalığın yıldızlar görünecek kadar karardığı bildirilmiştir.

Hâkm, Mustedrek’inde bundan önceki Vuheyb’in rivayetini zikrettik­ten sonra, bu hadisin haddizatında Sahihân’ın şartlarına uyduğımu fakat kitaplarında yer almadığını söylemiştir.

Şimdiye kadar terceme ettiğimiz hadisler gösteriyor ki küsât namazı muh­telif şekillerde varrid olmuştur. Özet olarak bunlar:

a. İki rekâttır, diğer nafileler gibi kılınır.

b. İki rekâttır, ancak her rekatte iki rükû’ vardır.

c. İki rekâttır, ancak her rekâtte üç rükû vardır.

d. iki rekâttır, ant ak her rekâtte dört rükû’ vardır.

e. İki rekîttir, ancak her rekâtte beş ri’ku’ vardır.

Bu farklı rivâyetler, kusûf namazının keyfiyetinde fukahânın ihtilâfına sebep olmuştur. Bu babın ilk hadislerinin şerhinde mezhebleıin bu konuda­ki goruşleıi verilmiştir. Aynı şeylerin bulada da tekrarına luzurn görülme­miştir.

Güneş tutulduğu zaman kılınan küsûi’ namazının yanında bir de ay tu­tulduğunda kılman “husuf namazı” vardır. Musannif, bu konu için ayrı bir başlık açmamıştır. Onun için bu namazın kılınışına da burada kısaca temas etmekte fayda görülmüştür.

Şafiî ve Hanbeiîlere göre, Husuf (ay tutulması) namazı her rekatte iki-şet rükû’ olmak üzere iki tekâttır. Cemaatle kılınır. Delilleri, Şafiî ve Beyhakî’ni Hasan e!~Basrî’den tbn Abbâs’a izafeten rivayet ettikleri bir haberdir. Bu haber de îbn Abbâs (r.anhûmâ)’m Basra’da emir iken ay tutulduğunda cemaate iki rekat namaz kıldırdığı ve her rekatte ikişer defa rüku’ yaptığı bildirilmektedir. Ancak senedindeki İbrahim b. Muhammed yüzünden bu hadisin zayıf olduğu söylenir.

Hanefî ve Mâlikîlere göre, küsûf namazı iki rekattır ve diğer nafileler gibi rekatları tek rükü’ludur. Bu namaz münferiden kılınır. Hz. Peygamber zamanında ayın tutulmuş olması muhakkak olmakla beraber, bu namazla ilgili herhangi bir naklin yapılmamış olması bu namazın cemaatle kıhnmadığına delildir.

Mâlikîler de ay açılıncaya veya kayboluncaya kadar namaz tekrarlanır. Bu namaz mendubdur ve evde kılınır. İster cemaatle ister münferiden bu na­mazın camide kılınması mekruhtur.

Ulemânın bu namazla ilgili ihtilâfları küsûf namazı ile ilgili ihtilâfların­dan kaynaklanmaktadır.[82]

  1. Küsûf Namazında Kıraat
  2. …Âişe (r.anhâ)den; demiştir ki:

Resûlullah (s.a.) zamanında güneş tutuldu. Bunun üzerine Pey­gamber (mescide) çıkıp cemaate namaz kıldırdı. (Bu namazda) kıya­ma durdu. (Kıyamdaki) kıraatini tahmîn ettim. Bakara Sûresi (kadarı)m okuduğunu zannettim.

Râvi hadisi sevkedip şöyle devam etti:

Sonra iki defa secde yaptı, sonra kalkıp kıraati yine uzattı. Onun buradaki okuyuşunu da tahmin ettim. Âl-i İmran Süresi (kadarı)m oku­duğunu zannettim.[83]

Açıklama

“Hadisi şevketti…” ifâdesi, aslında hadisin devamı olduğu, fakat müellifin o bölümü kitabına almadığı intibaını vermektedir. Eğer varsa, bu alınmayan kısmında Resûlullah (s.a.)’in rükû’u ve ikinci rekâtı kılışına dâir tafsilât yer almış olmalıdır. Fakat aynı hadisin, Hâkim’in Müstedrek ‘indeki rivayeti de buradaki lâfızlardan ibarettir ve hadisin bir bölümünün zikredilmediği hissini verecek bir ilâve mevcut değildir. Buna göre hadisin tamamı buradaki şeklinden ibaret olmuştur.

Hadis-i şerif, küsûf namazındaki kıraatin uzun olduğuna işaret etmesi yanında bu kıraatin gizli olduğuna da delâlet etmektedir. Çünkü Hz. Âişe validemiz Resûl-i Ekrem’in birinci rekatte Bakara, ikincisinde de ÂI-i İmran sûrelerim okuduğunu açıkça söylememiş, Efendimizin kıraatini tahmin ve takdir ederek mezkûr sûreleri okuduğunu zannettiğini söylemiştir. Ancak bu Resûlullah’dan gelen meşhur rivayetlere muhaliftir. Hz. Peygamber açıktan okuduğu halde, Hz. Âişe’nin bunu ayırt edememiş olması da muhtemeldir. Çünkü bundan sonraki hadiste Efendimizin cehrî okuduğu bildirilmektedir. Yine hadis-i şerifte Hz. Peygamber’in birden fazla rükû’ yaptığına dair bir kayda rastlanmamaktadır. Bu küsûf namazının her rekatında birer rüku’ olduğunu söyleyen Hanefîlerin görüşlerine delildir. Bu ve bundan evvelki babdaki hadisler arasında görülen farklı ifadeler, Hz. Peygamber zamanında kü­sûf namazının teaddüdüne delil sayılmaktadır.[84]

Bazı Hükümler

  1. Küsûf namazının her rekatında kıraat uzun tutulmahdır
  2. Bu namazın kıraati, gizlidir.
  3. Küsûf namazının her rekatında birer rükû’ vardır.[85]
  4. …Âişe (r.anha)’den rivayet edildiğine göre; Resûlullah (s.a.) (küsûf namazında) kıraati uzun tutmuş ve açıktan okumuştur.[86]

Açıklama

Önceki rivayette Hz. Âişe’nin Resûlullah’m okuduğu sûreyi tahmin ettiği bildirildiği halde burada Efendimizin açıktan okuduğu açıkça ifade edilmiştir. Bu durum hadisler arasında tezat olduğu iz­lenimi veriyorsa da bu tezadı izâle mümkündür.

Önceki hadisin açıklamasında da işaret edildiği gibi, Hz. Peygamberin aslında bu namazda açıktan okuduğu halde Âişe validemiz uzak bir yerde olduğu için Resûlullah’m sözlerini iyice anlayamamış ve tahminen oku­nan sûrelerin Bakara ve Âl-i İmrân olduklarını çıkarmış olması mümkün­dür. Ya da hâdise birkaç defa tekerrür etmiş, Hz. Peygamber bazılarında açıktan okuduğu halde bazılarında gizli okumayı tercih etmiştir. Bu hadiste bahis mevzuu edilen namazın husuf namazı, gece kılındığı için cehri okun­muş olması ihtimali üzerinde duranlar da vardır. Tercemede parantez içeri­sinde (küsûf namazında) diye türkçeye aktardığımız “küsuf namazında olduğunu kast ediyor” cümlesi, hadisin diğer kitaplarındaki rivayetinde mev­cut değildir. Bu ilâve müellif Ebû Davud’a ait olmalıdır.[87]

  1. …İbn Abbâs (r.a.)’dan; demiştir ki:

Güneş tutuldu. Bunun üzerine Resûlullah (s.a.) insanlarla birlikte namaz kıldı. (Bu namazda) kalkıp u/un (müddet) ayakta durdu. (Bu duruş) Bakara Sûresi(ni okuyacak) kadardı. Sonra rükû yaptı. Râvî (bundan sonra) hadisin kalanını aktardı.[88]

Açıklama

Bazı nüshalarda sahabi râvî olarak İbn Abbâs’ın yerinde Ebû Hureyre yer almaktadır. Ancak bu hatadır. Hadisin di­ğer kitaplardaki tüm rivayetlerinde zikredilen sahâbî İbn Abbâs’tır.

Bu rivayet de kusûf namazının kıyamının dolayısıyla kıraatinin uzun fakat gizli olduğuna işaret ediyor. Çünkü İbn Abbâs kıyamın Bakara Sûresini oku­yacak kadar uzun olduğunu söylemiş bu sûrenin okunduğunu işaret etme­miştir.

Görüldüğü gibi buraya hadisin tamamı alınmamış sadece devamı oldu­ğuna işaret edilmiştir. Hadisin devamı, Muvattâ’daki rivayete göre şöyledir:

“…Sonra uzun bir rükû’ yaptı. Sonra kalkıp uzun zaman ayakta dur­du ama bu birinci kıyamdan daha kısa idi. Daha sonra yine rükû’a varıp uzun müddet rükû’da kaldı, bu rukû’da evvelkinden kısa idi. Sonra secde edip tekrar ayağa kalktı ve uzun sure kıyamda durdu. Bu kıyam öncekinden daha kısa idi. Sonra uzun bir nıkû’ yaptı ama bu da öncekinden aşağı idi. Rüku’da yine kıyama geçip uzun müddet durdu. Bu kıyam deminkinden daha kısa idi. Bundan sonra yine uzun bir rükû’ yaptı. Bu rükû’ da ötekinden kı­sa idi. Bilâhere secde etti ve namazdan ayrıldı. Zaten bu esnada güneş açıl­mıştı. Bundan sonra Hz. Peygamber şöyle buyurdu: “Şüphesiz güneş ve ay Allah’ın alâmetlerinden iki alâmettirler. Birisinin ölümü veya hayatı için tu­tulmazlar. O halde bunu gördüğünüz zaman, Allah’ı zikrediniz .” Cemaat: “Ya Resulallah! Senin şu makamında bir şeye uzandığını sonra vazgeçtiğini gördük. (Bu ne idi)?” diye sordu. Fahr-i Kâinat şu karşılığı verdi:

“Ben Cenneti gördüm (-veya bana Cennet gösterildi-) Oradan bir üzüm salkımını almak istedim. Eğer onu alsaydım siz yerdiniz. Dünyada kalmaz­dı. Bana Cehennem de gösterildi. Ondan daha korkunç bir manzara görme­dim. Cehennem ehlinin çoğunun kadınlar olduğunu da gördüm.”

Niçin ya Resulallah? dediler. “Küfürleri sebebiyle.”

Biri;

Allah’a mı küfrediyorlar? dedi.

“Kocaya karşı geliyorlar, iyiliğe nankörlük ediyorlar. Eğer onlardan birine ömür boyu iyilik etsen, sonra senden birşey (kötülük) görse, zaten senden hiçbir hayır görmedim, der” buyurdu.

Muvattâ’daki bu rivayet bu hadisin daha önceki rivayet edilen bazı hadislerdeki aynı olaya işaret ettiğini gösterir.[89]

  1. Küsûf Namazında “Namaza” (Diye) Çağrılır Mı?[90]
  2. …Âişe (r.anhâ)den; demiştir ki:

Güneş tutuldu, bunun üzerine Resûlullah (s.a.) bir adama em­retti, o da, “şüphesiz namaz toplayıcıdır” diye ni­da etti.[91]

Açıklama

namaz toplayıcıdır” cümlesinin i’rabı yönünden üç ayrı görüş ortaya atılmıştır. Bunlar:

  1. hemzenin kesri ve nunun şeddesi ile şeklinde okunur. kelimesi nin ismi haberidir. Terceme bu izaha göre ya­pılmıştır.
  2. ve ismi yukarıdaki maddede izah edildiği gibidir. Yalnız ‘nin haberi mahzuf, (ta’nın fethiyle) hal olur. Buna göre ma­na: “Şüphesiz namaz toplayıcı olduğu halde hazırdır” şeklindedir.
  3. Elifin fethası ve nün’un sükûnu ile müfessire, mübteda haberdir.Bu takdire göre de mânâ şöyle olur: “Adam, na­mazın toplayıcı olduğunu ilân etti.”

Yine bu terkib de “toplayıcıdır” kelimesinin “namaz” ke­limesine isnadı rnecaz-ı aklîdir. İsnad sebebe yapılmıştır. Yahud da sözde bir hazif vardır. Aslı şeklindedir.[92]

Bazı Hükümler

Bu hadis-i şerif, küsûf namazında “şüphesiz namaz toplayıcıdır” diye cemaate ilan etmenin meşru olduğuna delildir. İbn Dakîk el-İd, kusûf namazında ezan ve kametin olmadığında ittifak olduğunu söylemiştir.[93]

  1. Güneş Tutulduğunda Sadaka Vermek
  2. …Âişe (r.anhâ)den; rivayet edildiğine göre, Peygamber (s.a.) şöyle buyurmuştur:

“Güneş ve ay, bir kimsenin ölümü veya hayatı için tutulmazlar. O halele tutulduklarını gördüğünüz zaman Allah azze ve celle’ye dua ediniz, tekbir getiriniz ve sadaka veriniz.”[94]

Açıklama

Bu hadis-i şerifte Hz. peygamber güneşin tutulduğunu gören müslümanların, duâ etmelerini, tekbir getirmelerini ve sadaka vermelerini emretmiştir. Buradaki tekbirden muradın mutlak zikir olması muhtemeldir. Bu terkibin Buhârî’de: “Allah’ı zikrediniz” şek­linde ifadelendirilmesi, bu ihtimali te’yid etmektedir.

Hz. Peygamberin sadakayı emretmesi, sadakanın belâ ve azaplara en­gel olması yönündendir. Sadakanın herhangi bir ölçü kaydı ile kayıtlanma­sı, bu emrin sadakanın azına da çoğuna da şâmil olduğunu gösterir. Bu emir vücûba değil, nedbe delâlet eder. [95]

  1. Güneş Tutulduğunda Köle Azad Etmek
  2. …Esma (bint Ebî Bekir)den; demiştir ki:

Resûlullah (s.a.) küsûf namazı ile birlikte köle azad edilmesini emr ederdi.[96]

Açıklama

Bu hadiste güneş tutulduğu zaman önceki hadiste belirtilenlere ilâveten köle azad etmenin de emredildiği bildirilmektedir.Tabiî bu emir, vücûba değil, nedbe hamledilir.

Hz. Peygamberin bu emri, köleliği kökten kazımadığı için tenkid edi­len İslâmiyetin insan tab’ına aykırı olan köleliğe son vermek için nasıl fır­satlar kolladığını göstermesi bakımından ayrı bir değer ifade etmektedir. İslâmın köleliği kökten yasaklamayı sının çeşitli tabiî ve haklı sebepleri var­dır. Bu mevzu o sebeplerin sıralanmasına uygun değildir.[97]

  1. Küsûf Namazı İki Rekattır Diyenler(in Delilleri)
  2. …erirMu’mân b. Beşîr’den; demiştir ki:

Resûlullah (s.a.) zamanında güneş tutuldu. Bunun üzerine, Hz. Peygamber güneş açılıncaya kadar iki rekat, iki rekat namaz kılmaya başladı. (Her iki rekatın bitiminde) güneşin açılıp açılmadığını (cema­ate) soruyor(du).[98]

Açıklama

Bu hadis-i şeriften anladığımıza göre Hz. Peygamber: güneş tutulduğunda her rekatte bir rükû olmak üzere iki rekat namaz kılmış bunun bitiminde cemaate güneşin açılıp açılmadığını sormuş, açılmamışsa aynı şekilde tekrar iki rekat kılmış ve bu hal güneş açılıncaya kadar devam etmiştir. Metindeki “iki rekat, iki rekat” sö­zünden muradın, her rekatte iki rüku olduğunu bu manadaki hadislerin mev­cudiyetinin de bu anlayışın doğruluğuna işaret ettiğini söyleyenler de olmuştur. Ancak bu kelimelerden sonra gelen ” = Güneşin açılıp açıl­madığını soruyor” ifadesine bakılarak bu anlayışa itiraz edilmiş ve doğru­sunun, ikişer rek’atlik namaz kılmış olduğu sarihler tarafından ifade edilmiştir. Hadis bu tercih edilen mana ile küsûf namazının her rekatında bir defa rükû yapılır diyen Hanefîlerin delillerindendir. Ahmed b. Hanbel’in iki rivayeti bu anlayışı takviye etmektedir.

Bu hadisi Ahmed b. Hanbel Müsned’inde dört ayrı yoldan en-Nu’man b. Beşîr’e isnad ederek rivayet etmiştir. Hz. Peygamber’in iki rekat kılınca güneşin açılıp açılmadığını soruşu, bu rivayetlerden birisinde Ebû Dâvûd’da olduğu gibi, ikisinde de ” = iki rekat kılar ve sorardı iki rekat kılar ve sorardı…” sözleri ile ifâde edilmiştir. Birisinde ise, bu ko­nuya temas edilmemiş, küsûf namazının da diğer namazlar gibi olduğuna işaret edilmiştir.

Nesâî’nin rivayetinde, “Resûlullah (s.a.) güneş ve ay tutulduğu zaman en yeni kıldığınız (farz) namaz gibi namaz kılınız” buyurdu şeklindedir. En son kılınan farz namazın bir rekatında iki rükû olmayacağına göre, bu riva­yet de Hanefîlerin görüşünü takviye etmektedir.[99]

Bazı Hükümler

  1. Küsuf namazı iki rekattır.
  2. İki rekat kılındıktan sonra, güneş açılmamışsa tekrar iki rekat daha kılınır ve bu hal güneş açılıncaya kadar devam ettirilir.[100]
  3. …Abdullah b. Amr (b. el-Âs)’den; demiştir ki:

Resûlullah (s.a.) zamanında güneş tutuldu. Bunun üzerine Efen­dimiz (namaza) durdu. (Kıyamı o kadar uzattı ki) nerdeyse rükû’a eğilmeyecekti. Sonra sanki doğrulmayacakmış gibi (uzun) bir rükû yaptı. Daha sonra başım kaldırdı (ve) secdeye varmayacakmış gibi (ayakta kaldı). Sonunda secdeye kapandı, bunu da sanki başım kaldırmayacakmış gibi uzattı. Sonra (secdeden) kalkıp aynı şekilde uzun zaman oturarak kaldı. Akabinde (ikinci) secdeyi yapıp, kafasını kaldırmayacakmış gibi bunu da uzattı. Sonra doğruldu. (İkinci rekate kalktı) di­ğer (ikinci) rekatte de aynen böyle yaptı ve secdesinin sonunda “Üf üf” diye üfledi. Sonra da; “Ey Rabbim! Sen, ben aralarında iken on­lara azab etmeyeceğini va’detmedin mi? Onlar istiğfara devam ettikçe kendilerine âzab etmeyeceğini va’d etmedin mî?” deyip namazını bi­tirdi. Bu esnada güneş de açılmıştı.

Bundan sonra (Saib b. Mâlik) hadisin kalan, kısmını zikretti.[101]

Açıklama

Hadis-i şerifte küsûf namazmdaki kıyam, rükû, kavme, secde gibi her hareketin uzatılacağına işaret edilmektedir. Bu keyfiyet metinde sanki bu harekete son verilip akabindekine geçilmeyecekmiş gibi mübalağalı tâbirlerle ifâde edilmiştir. Hattabî, İmam Mâlik’in; “Küsûf namazında secdenin de, rükuunun uzatıldığı gibi uzatılacağını hiç duymadık” dediğini naklettikten sonra, Şafiî ve İshak b. Râhûye’nin mez­hebine göre secdenin uzatılacağını ilâve etmiştir.

Hadis-i şerifte, Hz. Peygamber’in secdeden sonra üflediği bildirilmek­tedir.Nesâî’deki rivayette, bu üflemenin ikinci rekatın son secdesinden son­ra olduğu bildirilmiştir. Hz. Peygamberin “Üf, üf” demesi güneşin tutulmasından dolayı duyduğu hüzünden ileri gelmiştir.

İmam Ebû Yûsuf, bu hadise bakarak namaz içerisinde “Üf” demenin namazı bozmayacağı hükmünü çıkarmıştır. Ancak fukahânın cumhuruna gö­re, “üf” demek namazı bozar. Cumhur, bu hadisi birkaç şekilde yorumla­mıştır:

  1. Önceleri namazda üf demek caizdi, sonra neshedildi.
  2. Râvinin burada “üf, üf” demçsjujtfz. Peygamberin üflemesini hikâsında bazı harflerin çıkması daha evvel de aynı harflerin çıkmasını gerektirmez. Hâdiseyi naklederken bazı harflerin çıkarılması, meseleyi izah ve zabt mec­buriyetinden doğmadır.

Bu izahı Hind ulemasından Merhum Muhammed Yahya, üstadının ders takrirlerinden nakletmiştir.

  1. “Üf” fâ harfinin sükûnu ile tam bir kelime değildir. Ancak fâ şeddeli olursa üç harfli bir söz olur. Burada fâ şeddesiz olduğu için “üf” diyen kişi namazda söz söylemiş sayılmaz. İşte Hz. Peygamber’in üflemesi bu kabildendir. Ama üflerken “Fâ” harfi şeddeli olarak iyice çıkartılırsa na­maz bozulur.

Hanefî mezhebinde, ses işitilmeyecek derecede üfürmek mekruhtur* iki harften ibaret bir ses işitilecek olursa namaz bozulur.

Hz. Peygamber üfledikten sonra; “Ey Rabbim! Ben aralarında iken on­lara, azab etmeyeceğine va’d etmedin mi?..” demiştir.Bu, “Sen içlerinde iken Allah onlara azab etmez. Onlar istiğfar edip dururlarken de Allah onlara azab etmez”[102] âyet-i kerimesine işarettir.

Resûlullah bu sözleri ile Cenab-ı Hakk’tan vadini yerine getirmesini, baş­larındaki belayı defetmesini istemiştir, yoksa Cenab-ı Allah’ın vadini tas­dik etmediğine işaret değildir.

Hadisin sonundaki ” = hadisin devamını zikretti” ifa­desinden rivayetin aslında buradakinden ibaret olmadığı müellifin, rivâyetin bir kısmını kitabına almadığı anlaşılmaktadır. Ebû Davud’un kitabına almayıp, varlığına işaret ettiği bu ilave, Nesâî rivayetinde mevcuttur. Arzu eden oraya bakabilir.[103]

Bazı Hükümler

  1. Küsûf namazının kıyamı, rükû’u, kavmesi, secdesi ve ka’desi mümkün mertebe uzatılır. Her rekatte bir rükû’ vardır.
  2. Namazda “üf” deme namazı ifsad etmez. Tafsilât açıklama bölü­münde verilmiştir.
  3. Musibetler karşısında, Allah’ın yardım va’d ettiği âyetleri anarak duâ etmek caizdir.[104]
  4. …Abdurrahman b. Semure (r.a.)[105] ‘den; demiştir ki: – Resûlullah (s.a.)’in sağlığında ben ok atarken birden bire güneş tutuldu. Hemen okları (yere) attım ve (kendi kendime) “güneş tutul­ması bugün Resûlullah (s.a.)’a neler yaptıracak bakacağım” deyip doğ­ru ona gittim. Peygamber (s.a.) ellerini kaldırmış teşbih, tahmid ediyor, tehlîl getiriyor ve dua ediyordu. Bu, güneş açılıncaya kadar devam et­ti. (Efendimiz) iki sûre okudu ve iki rekat namaz kıldı.[106]

Açıklama

Hadisin Nesâî’deki rivayetinde bazı farklılıklar vardır.Bunlardan en önemlisi râvi güneşin tutulduğunu görünce buradaki rivayette “okları attım” derken, Nesâî’deki rivayete göre “oklarımı topladım” demiştir.

Hadisin siyakı, Efendimizin önce teşbih, tahmîd, tehlil ve dua ile meş­gul olduğu, güneş açıldıktan sonra iki rekat namaz kıldığı intibaını verecek şekildedir. Ama gerçek böyle değildir. Râvi mescide geldiğinde Hz. Peygam­beri mescidde, ellerini kaldırmış teşbih okur, hamd eder, tevhid okur ve dua eder bir vaziyette namaz kılarken görmüştür. Güneş açıldıktan sonra namaz kılmaya hem ihtiyaç yoktur, hem de bu diğer meşhur rivayetlere aykırıdır. Buradaki ya terkib-i zikri içindir, ya da mana “Hz. Peygamber bu hamd dua… esnasından namaz kılmış ve bu namazda iki sûre okumuştur” şeklindedir. Abdurrahman b. Semure’nin Müslim’deki diğer bir rivayeti bu izahımızı te’yit etmektedir. Orada, Abdurrahman (r.a.) mescide geldiği za­man Resulullah’ı namaz kılarken gördüğünü ifâde etmiştir.[107]

Bazı Hükümler

  1. Küsûf namazında hamd, teşbih ve duâ ile meşgul olmak meşrudur.
  2. Küsûf namazı iki rekattır ve her rekatte birer sûre okunur.[108]
  3. Karanlık Ve Benzeri Hallerde Namaz Kılmak
  4. …Ubeydullah b. Nadr, babası (Nadr)’ın şöyle dediğini ri­vayet etmiştir:

Enes b. Mâlik zamanında (şiddetli) bir karanlık oldu. Bunun üzerine Enes’e gelip:

Ya Ebâ Hamza[109] Resûlullah (s.a.) zamanında böyle birşey ba­şınıza gelir miydi?, dedim.

Allah korusun. (Bazan) rüzgâr şiddetlenirdi de kıyametin (ko­pacağı) korkusuyla mescide koşardık, karşılığını verdi.[110]

Açıklama

Haber, Şiddetli fırtına esnasında namaz kılmanın meşru olduğuna delildir. Zelzele, sel baskını, şiddetli karanlık (vs.) gibi diğer korkutucu hâdiseler için de hüküm aynıdır.

Şafiî ve Hanefilerin bu konudaki görüşleri bu haberin işaret ettiği isti­kâmettedir. Ancak bu namaz küsûf namazının aksine münferiden kılınır, ce­maat yapılmaz.

Hanbelîlere göre sürekli zelzele dışındaki bir olaydan ötürü namaz kı­lınmaz. Zelzele ânında kılınan namaz aynen küsûf namazı gibidir.

Mâlikîlerde ise, güneş tutulması haricindeki bütün tabiî olaylardan do­layı namaz kılmak mekruhtur. Yalnız bu mezhep âlimlerinden Eşheb ve Ka­dı Iyaz’dan namazın caiz olduğu rivayet edilmiştir.[111]

  1. Korkunç Hadiseler Esnasında Secde Etmek
  2. …İkrime’den; demiştir ki:

İbn Abbâs (r.anhümâ)’a; “Resûl-i Ekrem’in hanımlarından fa­lan öldü” denildi. Bunun üzerine hemen secdeye kapandı. Kendisine:

Şu saatte secde mi yapıyorsun? denildi. Şu karşılığı verdi:

Resûlullah (s.a.), “Önemli bir hâdise gördüğünüz zaman secde ediniz” buyurdu. Resul-i Ekrem’in hanımlarının gitmesinden daha bü­yük hangi hadise vardır?[112]

Açıklama

Hadiste Resûlullah’ın hangi hanımının öldüğü ismen belirtilmemiştir. Beyhakî’deki rivayetten anlaşıldığına göre bu hamm Safiyye (r.anhâ)dır.

Beyhakf niıı buradakinden biraz daha mufassal olan rivayeti şöyledir: “ikrime dedi kî:

Medine’de bir ses duyduk. İbn Abbâs bana:

Ey İkrime, git bak bu ses neymiş? dedi. Gittim Resûlullah’ın hanımı Safiyye bint Huyey’i vefat etmiş buldum. İbn Abbâs’a geldim, onu secde hâlinde buldum. Güneş doğunca kendisine, Sübhanellah! henüz güneş doğ­madığı halde secde mi ediyorsun? dedim.

Ey anası ölesi! Resûlullah (s.a.); “önemli bir hâdise görürseniz secde­ye kapanınız, binin mattı mı?” Biz diri olduğumuz halde mü’minlerin ana­larının aramızdan ayrılmasından daha büyük hangi hâdise var? Çünkü onlar bereket sahiblendirler. Onların sağlığı sebebiyle insanlardan azab kaldırılır. Ölümleri ile de azabın gelmesinden korkulur. Öyleyse (böyle anlarda) zikir ve secdenin bereketiyle azabın def edilmesi için Allah’a dönmek ve ona sı­ğınmak gerekir.”

Görüldüğü gibi Beyhakî’nin bu rivayeti hadisenin aydınlanması bakı­mından daha açık ve daha tafsilâtlıdır. Bu rivayetten anlaşıldığına göre Hz. Peygamber’in secdeye vardığı bu zaman, güneşin doğmasından evveldi. Onun için etrafındakilerin teaccubüne sebeb olmuştu. Çünkü bu vakit namaz kıl­manın mekruh olduğu vakitlerdendir.

Hz. Peygamber’in; “önemli bir hadise gördüğünüz zaman secde ediniz” emrindeki “secde” namaz ile tefsir edilmiştir. Buhârî’nin Ebû Mes’ûd’dan rivayet ettiği: “…Fakat bunlar Allah’ın alâmetlerinden iki alâmettirler, onu

gördüğümüz zaman kalkıp namaz kılınız…” hadisi bu tefsire delil gösteril­miştir.

Bu secdeden maksadın kendi mânâsı olduğunu söyleyenler de vardır. AIiyyü’l-Kaarî, Tıybî’nin şöyle dediğini nakleder:

“Eğer âyet (önemli hâdise)den maksat güneş ve ay tutulması ise, “sec­demden murat namazdır. Yok şiddetli rüzgâr, zelzele (vs.) ise, “secde” ken­di özel mânâsına hamledilir.”

İbnu’I-Humam, Fethü’l-Kadîr’de; “Şeyhülislamın Mebsût’unda karanlık ve şiddetli rüzgârda namaz güzeldir, denilmektedir. İbn Abbas’m Basra’da zelzeleden dolayı secde ettiği rivayet edilmektedir” denildiğini nakleder.[113]

Bazı Hükümler

  1. Büyük şahsiyetlerin ölümü, önemli tabiat hâdiselerinden daha önemli olaylardandır.
  2. Böyle önemli hâdiseler karşısında, namaz kılmak veya secde etmek meşrudur.
  3. Cenab-ı Allah, sevimli kullarının hatırı için insanlardan azabı def eder.
  4. Mühim olaylar karşısında, mekruh vakitlerde dahi secde etmek meşrudur.
Hz. Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem

İstiska Namazı Bölümü – Sünen-i Ebu Davud

Sünen-i Ebu Davud | İnterGez

YORUMLAR

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.